سارا سبزی
چهارشنبه ۱۴ مرداد ۱۴۰۵
تیرماه امسال نوبت جنگ بود که خانههای محلهٔ «جنگلوک» در چابهار را در هم بشکند و بلوکهای سیمانی آن را آوار کند و یک «جان» را بگیرد، درست مثل شش سال پیش که آتش به جان خانهها و کپرهایش افتاد و همهچیز را سوزاند. انگار که جنگ در جنگلوک تمام نمیشود و حالا با وجود برخی مقاومتها، دستور رسیده که اهالی باید به محلهٔ جدیدی جابهجا شوند.
ساکنان محلهٔ جنگلوک، که خانههای سُستشان نزدیک به منطقهٔ نظامی ساخته شده، حدود ساعت ۲۲:۳۰ هجدهم تیر صدای سه انفجار شنیدند. همان شب، و بعد از این حمله، زنی در خانهاش کشته شد. نامش در رسانههای غیررسمی «پروین سپاهی» اعلام شده و همین روایتهای تأییدنشده میگویند او بهدلیل شنیدن صدای انفجار و از شدت ترس جانش را از دست داده است. اهالی میگویند فرزند معلول و همسر او نیز بر اثر ریزش آوار بلوکهای سیمانی مجروح شدهاند. اما اطلاعات بیشتری از او ندارند و فقط میدانند «یک زن هم کشته شد، میانسال بود و یک فرزند معلول داشت. همسرش هم کارگر بود.»
بررسیهای آتیهآنلاین نشان میدهد که حدود ۱۰ تا ۱۵ خانه در این حمله تخریب شده است. ساکنان خانههایی که هنوز قابل زندگیاند به منطقه برگشتهاند و اهالی و فعالان اجتماعی میگویند هنوز خبری از کمکهای دولتی نیست. کارگری و صیادی شغل همهٔ ساکنان این محلهٔ نزدیک به دریاست که حالا نیمهخرابه مانده است. حسین غلامی هم در یکی از همین خانهها زندگی میکرد: کارگر یک شرکت باربری در شهر چابهار که شش فرزند دارد. او بعد از ۲۷ سال زندگی در این محله حالا بهخاطر ترکشهای جنگ تصمیم گرفته خانهاش را رها کند و به محلهٔ دیگری برود.
این محله در گذشته در حاشیهٔ بافت شهری چابهار قرار داشت. نام جنگلوک از درختان کوچکی میآید که سالها پیش در این محدوده ساکنان اولیه را پناه دادهاند. در طول زمان مردمانی از هرمزگان، جنوب کرمان، لاشار، ایرانشهر، خاش، سراوان، و شهرهای دیگر به این محله کوچک پیوستند که حالا نزدیک به ۴۵۰ خانوار دارد. این روایت فعالان اجتماعی محلی از نقطهٔ آغاز سکونت در جنگلوک است که امروزه به اقامتگاهی غیررسمی و بدون امکانات شهری تبدیل شده است. به گفتهٔ آنها، از زمانی که استقرار منطقهٔ آزاد در چابهار کلید خورد، جنگلوک هم متولد شد.
مدتی پیش طرحی برای تغییر محل سکونت اهالی جنگلوک تدوین و نهایی شد. فعالان اجتماعی منطقه میگویند نزدیکی محله با یک پایگاه نظامی و ارزشمند بودن زمینهایش بهدلیل نزدیکی به دریا باعث تدوین این طرح شده است. مقامات رسمی چابهار هم میگویند ساماندهی سکونتگاه حاشیهنشین جنگلوک در ماههای اخیر با همکاری دولت، سازمان منطقهٔ آزاد چابهار، شرکت بازآفرینی شهری ایران، و قرارگاه سازندگی سپاه پاسداران سرعت بیشتری گرفته است. حالا حسین و باقی ساکنان خسارتدیدهٔ جنگلوک، بعد از جنگ و تخریب خانهها، اضطرار بیشتری برای زندگی در یک مجموعهٔ مسکونی هزار واحدی دارند، اما هنوز جزئیاتی از هزینهٔ این جابهجایی و نحوهٔ انتقال مالکیت مسکن هزار واحدی ندارند.
صدای انفجار که در شب ۱۸ تیر بلند شد سقف خانهٔ حسین هم ترک برداشت. او تا آن روز فقط صدای انفجارهای بیرون از شهر چابهار را میشنید و هیچکدام به اندازهٔ آن دو سه انفجار به خانهاش نزدیک نبود. او هم از تنها کشتهٔ شب حمله چیزی نمیداند: «یک نفر بندهخدا فوت کرد و شش هفت نفر زخمی شدند.» هیچ موشکی به داخل محله اصابت نکرد، اما موج انفجارهایش رسید. تعداد خانههای تخریبشده هنوز مشخص نیست و حسین میگوید ۱۰ تا ۱۲ خانه خراب شده است: «دیوارهایشان افتاده است، دستها و پاهای اهالی هم شکست.» حسین و شش فرزندش بعد از حمله یک هفته خانهٔ آسیبدیدهشان را ترک کردند و بعد دوباره برگشتند. هنوز موزاییکهای خانهاش خراب است و عکسهایی که از محله رسیده نشانی از بازسازی و تعمیر ندارد. ساکنان خانههای تخریبشده یا با هزینهٔ خودشان بیرون از محله خانهای اجاره کردهاند یا مهمان خانهٔ دیگران شدهاند. هفتهٔ گذشته در مسجد محله جلسهای برگزار شد تا تکلیف جابهجایی اهالی روشن شود و حسین پس از تخریب خانهاش با انتقال به خانهٔ جدید در مجتمع هزار واحدی موافق است.
سکونتگاه غیررسمی جنگلوک در حاشیهٔ شهر چابهار و در محدودهٔ شرکت نفت و سپاه قرار دارد و یکی از مناطق کمبرخوردار این بندر اقیانوسی است. آذر سال گذشته و بعد از سفر مسئولان شرکت بازآفرینی شهری ایران به چابهار، جلسهای مشترک با حضور فرمانداری، شهرداری، سازمان بسیج مستضعفین، و سازمان برنامه و بودجه برگزار شد تا راهکارهای اجرایی اسکان مجدد ساکنان کپرنشین محلات مرادآباد و جنگلوک بررسی شود. پیش از جنگ قرار بود در مرحلهٔ اول ۳۲۴ خانوار از ساکنان جنگلوک ساماندهی شوند. در قالب این طرح، هزار واحد مسکونی در محدودهٔ روبهروی ترمینال مسافری چابهار احداث و تکمیل شده تا خانوارهای ساکن جنگلوک به آن منتقل شوند. بر اساس این اطلاعات، زمین فعلی سکونتگاه جنگلوک هم برای اجرای طرحهای عمومی از سوی سازمان منطقه آزاد چابهار به شرکت بازآفرینی شهری ایران منتقل خواهد شد تا فرایند جابهجایی ساکنان پیگیری شود.
یک فعال اجتماعی: منطقهٔ جدید نسبتی با بافت فرهنگی و اجتماعی ساکنان ندارد
شیوهنامهٔ نحوهٔ واگذاری ۳۵۰ واحد مسکونی از مجموع ۶۳۳ واحد احداثی پروژهٔ هزار واحدی چابهار (مرحلهٔ نخست محلهٔ جنگلوک) در راستای اجرای سیاستهای کلی «نظام» در حوزهٔ تأمین مسکن اقشار کمدرآمد و با استناد به قوانین بالادستی، از جمله قانون ساماندهی و حمایت از تولید و عرضهٔ مسکن، قانون حمایت از احیا و نوسازی بافتهای فرسوده و ناکارآمد شهری، و سند ملی ساماندهی سکونتگاههای غیررسمی تدوین شده است. بر اساس این شیوهنامه، واگذاری واحدهای مسکونی به خانوارهای واجد شرایط صرفاً بهعنوان اقدامی حمایتی و مشروط به احراز شرایط مندرج در شیوهنامه و تخلیه و تحویل محل سکونت قبلی انجام میشود. به گفتهٔ مجید روستا، عضو هیئتمدیرهٔ شرکت بازآفرینی شهری ایران، حفظ بافت اجتماعی و فرهنگی محلهها و انتقال پهنهای خانوارها با اولویت گروهی در فرایند جابهجایی عنوان شده است. طبق مفاد این شیوهنامه، عرصهٔ واحدهای مسکونی در مالکیت دولت باقی میماند و بهصورت اجارهٔ ۹۹ ساله با اعطای حق انتفاع تبعی به سرپرستان خانوارهای واجد شرایط واگذار میشود. اعیان واحدها نیز در قالب اجاره به شرط تملیک، با اقساط بلندمدت ۲۰ ساله و بدون بهره، به مشمولان اختصاص پیدا میکند.
جنگلوک تا مدتی پیش نسبت به روستای «کمب»– یکی دیگر از سکونتگاههای حاشیهٔ چابهار- شرایط بهتری داشت، اما در طول زمان شرایطش وخیمتر شد. سال ۱۳۹۹ آتشسوزی گستردهای در محله رخ داد و داراییهای اندک ساکنان را خاکستر کرد. همان زمان این شایعه در میان اهالی وجود داشت که آتشسوزی عمدی اتفاق افتاده تا بهانهای برای جابهجایی آنها باشد. یونس زینالدینی، فعال اجتماعی اهل چابهار، میگوید: «جنگ برای مردم جنگلوک شاید نعمت باشد»، چون اعتقاد دارد آنها سالهاست در شرایطی بحرانی زندگی میکنند و موشکهایی که به اطراف آن اصابت کرده باعث شد مسائل آنها هم مطرح شود. به گفتهٔ او، منطقهٔ جدیدی که برای سکونت آنها در نظر گرفته شده است نسبتی با بافت فرهنگی و اجتماعی ساکنان جنگلوک ندارد و با این تغییر آنها دوباره به حاشیهٔ شهر میروند: «به همین دلیل مقاومتها و ادعاهایی بر سر مالکیت زمینهای جنگلوک وجود دارد، چون میگویند سالها در این محدوده زندگی کردیم.» زمینهای محله به شهرداری تعلق دارد؛ این یعنی اهالی مجوزی برای ساختوساز ندارند و مالکیت آنها به رسمیت شناخته نمیشود.
۱۹ تیر امسال محمدسعید اربابی، مدیرعامل سازمان منطقهٔ آزاد چابهار، اعلام کرده بود که «در پی مشکلات پیشآمده برای محلهٔ جنگلوک، با تأکید استاندار سیستان و بلوچستان و در هماهنگی مشترک میان سازمان منطقهٔ آزاد چابهار، ادارهکل راه و شهرسازی ایرانشهر، فرمانداری، و فرماندهی سپاه، برنامهٔ انتقال ساکنان این محله به پروژهٔ هزار واحدی در دستور کار قرار گرفت. نخستین گروه از ساکنان محلهٔ جنگلوک طی هفته جاری به این پروژه منتقل خواهند شد تا از این پس در واحدهای مسکونی استاندارد و با شرایط مناسب بهصورت دائمی اسکان یابند.»
در میان خانههای تخریبشده و آسیبدیده خانهٔ «حافظ برم»، امام جماعت مسجد جنگلوک، نیز خسارت میبیند و او همراه با خانوادهاش در خانهٔ یکی از اعضای فامیل ساکن میشوند. او تعریف میکند که بعد از حمله، فرمانداری تلاش میکند با همکاری منطقهٔ آزاد چابهار هزینهٔ تعمیر لولههای آب و برق را تأمین کند. برم آن شب صدای سه انفجار میشنود و حالا میداند خانههای نزدیکتر به محل حمله کاملاً تخریب شده و آنهایی که دور بودند ترک برداشتهاند و باید بازسازی شوند. ۴۸ نفر در این حمله مجروح میشوند و آنهایی که خانههایشان خسارت دیده است وسایلشان را به خانههای دیگران میسپارند: «از فرمانداری دستور رسیده که اهالی باید جابهجا شوند، چون خانهها تودرتو است و نمیتوان خدمات شهری را به محله رساند و آن را کوچهکشی کرد. بیشتر خانهها از بلوک سیمانی ساخته شدهاند. داخل را هم سیمان سفید کردهاند، چون توانشان به همین اندازه بوده است.» جنگلوک بعد از یک بار سوختن حالا دوباره در هم شکسته است.