جمعه ۹ مرداد ۱۴۰۵
مدار زمین بسیار شلوغ است. بیش از ۱۸هزار ماهواره در اطراف سیارهٔ ما در حال گردشاند و پرتاب ماهوارههای جدید نیز ادامه دارد. ماهوارهها خدمات گوناگونی را پشتیبانی میکنند، از ناوبری (GPS) و پیشبینی آبوهوا گرفته تا بانکداری و خدمات اورژانسی و ارتباطات اینترنتی.
بیش از ۸۰ کشور ماهوارههایی در فضا دارند و اداره میکنند. برخی از این کشورها خودشان ماهوارههایشان را طراحی کرده و ساخته و پرتاب کردهاند. برخی نیز ماهوارههای تولیدکنندگان در کشورهای دیگر را به کمک موشکهای تجاری به مدار زمین پرتاب کردهاند.
ایالات متحد آمریکا بزرگترین مالک ماهوارهها
مالکیت بخش بزرگی از ماهواره در اختیار تعداد انگشتشماری از کشورها است. ایالات متحد آمریکا تسلط چشمگیری بر این حوزه دارد که تا حد زیادی بهدلیل وجود مجموعه ماهوارههای استارلینک متعلق به شرکت «اسپیس ایکس» است.
کشورهایی که بیشترین تعداد ماهوارهها را در فضا دارند عبارتاند از:
– ایالات متحد آمریکا، که بیش از ۱۱هزار و ۴۰۰ ماهوارهٔ فعال دارد
– چین ۱۰۰۰ ماهواره، بریتانیا ۷۰۰ ماهواره، روسیه ۲۲۰ ماهواره، ژاپن ۱۱۰ ماهواره، اتحادیهٔ اروپا ۱۰۰ ماهوراهٔ فعال، و هند ۹۰ ماهوارهٔ فعال دارد.
– کانادا، آلمان، کره جنوبی، فرانسه، اسرائیل، و امارات عربی متحده نیز بین ۲۰ تا ۶۰ ماهوارهٔ فعال در فضای پیرامون کرهٔ زمین دارند.
منظومههای ماهوارهیی در فضا
از میان بیش از ۱۱هزار و ۴۰۰ ماهوارهای که متعلق به آمریکاست، استارلینک اسپیس ایکس با بیش از ۱۰هزار ماهواره بزرگترین منظومهٔ ماهوارهیی را در فضا دارد.
حتی بدون احتساب استارلینک، باز هم ایالات متحد آمریکا بیشترین تعداد ماهواره را در فضا دارد که بیشتر متعلق به سازمانهایی همچون ناسا، سازمان ملی اقیانوسی و جوّی (NOAA)، وزارت جنگ، و دهها اپراتور تجاری مانند Planet Labs ،Spire، و Viasat است و آنها اداره میکنند.
پس از اسپیس ایکس، ماهوارههای «یوتلست وانوب»، که غول ارتباطات ماهوارهیی بزرگ در اروپاست و از ادغام شرکت فرانسوی Eutelsat و شرکت انگلیسی وانوب شکل گرفته، دومین منظومهٔ بزرگ ماهوارهیی فضا را دارد.
منظومههای ماهوارهیی (یا صورت فلکی ماهوارهیی) گروهی از ماهوارهها هستند که کنترل مشترکی دارند و بهصورت هماهنگ در مدارهای دور کرهٔ زمین میچرخند.
اداره ماهوارهها در فضا
مدیریت فعالیتهای این تعداد ماهواره کار پیچیدهای است. ماهوارۀ بیشتر یعنی ترافیک بیشتر، احتمال برخورد بیشتر، و زبالههای فضایی بیشتر. اختلالهای آنها در نجوم و آسمان شب نیز بیشتر میشود.
البته وقتی دربارهٔ زبالههای فضایی صحبت میکنیم، منظورمان فقط ماهوارههای ازکارافتاده نیست، بلکه بقایای موشکهای پرتابشده و و اشیاء مرتبط با مأموریت را نیز شامل میشود. هماکنون حدود ۲۹هزار جسم غیرفضایی (از ماهوارههای فعال گرفته تا زبالههای فضایی، بدنهٔ موشکها و اشیاء مرتبط با مأموریتها فضایی) در مدارهای زمین پخش و در حال گردشاند.
این احتمال وجود دارد که انبوه زبالههای فضایی و ماهوارههای ازکارافتاده درنهایت به «سندروم کسلر» منجر شود. این نظریه، که دونالد جی کسلر، دانشمند ناسا، در سال ۱۹۷۸ مطرح کرده، میگوید که انبوه روزافزون زبالههای فضایی میتواند زمین را در ابری از زباله محصور کند و باعث برخورد زنجیرهیی و پیدرپی آنها شوند. به این ترتیب، فعالیتهای فضایی و استفاده از ماهوارهها در مدارهای زمین برای چند نسل غیرممکن میشود.
امکان بازگرداندن ماهوارههای ازکارافتاده به زمین وجود ندارد، زیرا اگرچه بخش زیادی از آنها هنگام عبور از جوّ زمین میسوزند، اما همیشه این خطر وجود دارد که بخشی از بقایای بزرگ آنها در مناطق پُرجمعیت روی زمین فرود آید.
دلیل از کار افتادن ماهوارهها هم صرفاً پایان عمر آنها نیست؛ فعالیتهای خورشیدی (شامل فورانهای تاجی، شرارههای خورشیدی، و بادهای خورشیدی پُرسرعت) نیز از دلایل مهم آسیب دیدن ماهوارههاست. بهطور مثال، در فوریه ۲۰۲۲ یک طوفان ژئومغناطیسی ۴۰ ماهوارهٔ تازه پرتاب شدهٔ استارلینک را نابود کرد.
قوانین گاهی عجیب حاکم بر فعالیت کشورها در فضا
فعالیتها در فضای جوّ زمین بر اساس دو منبع بینالمللی هماهنگ میشود: پیمان ماورای جوّ مصوب ۱۹۶۸، که سندی بنیادین برای حقوق بینالملل فضا است، و هنجارهای تعریف شدهٔ کمیتهٔ استفادهٔ صلحآمیز از فضای بیرونی (COPUOS)، که یکی از کمیتههای سازمان ملل متحد است.
برخی از قوانین حاکم بر فعالیت ماهوارهها چنین است:
– طبق کنوانسیون ۱۹۷۲ (مسئولیت بینالمللی در قبال خسارتهای ناشی از اشیاء فضایی)، اگر ماهوارهٔ یک کشور به ماهوارهٔ کشور دیگری برخورد کند، کشور اولی از نظر مالی در زمین مسئولیت کامل دارد، حتی اگر مقصر واقعی حوادث اجتنابناپذیر فضایی مثل طوفانهای خورشیدی باشد.
– در موضوع سقوط ماهواره به زمین نیز هر کسی که آن را ساخته است مسئول پرداخت هر خسارتی است که روی زمین ایجاد میکند.
– ماهوارههای ازکارافتاده و تکههای فلزی ریز شناور آنها در فضا تا ابد متعلق به کشور پرتابکنندهاند؛ بنابراین، هیچکس نمیتواند بدون اجازهٔ صریح کشور پرتابکننده این زبالههای فضایی را پاکسازی کند.
– هیچکس نباید فضا را آلوده کند (مثلاً آلودگی میکروبی). اگر میکروبهای زمینی به سیارههای دیگر برده شوند، ممکن است شکلهای دیگری از حیات را که احتمالاً در آنجا هستند از بین ببرند. بردن «پنهانی» میکروبها به جرمهای آسمانی دیگر نیز میتواند کاشفان و محققان زمینی را فریب دهد و فکر کنند که گونهای از حیات فرازمینی را کشف کردهاند.
به همین دلیل، فضاپیماها یا اشیائی که قرار است روی سطح سیارهای فرود آیند قبل از پرتاب تا حد امکان کاملاً تمیز و میکروبزدایی میشوند. و باز هم به همین دلیل، اگر کسی در فضا جان باخت، نمیتوان دریچهٔ سفینهٔ فضایی را باز کرد و جسد را به فضا پرتاب کرد.
– قوانین حاکم بر فضای بیرون از کره زمین بسیار شبیه به قوانین حاکم بر آبهای بینالمللی (دریاهای آزاد) است. یعنی هیچ کشوری حق مالکیت بر هیچ نقطهای از فضا را ندارد و همهٔ ملتها از آزادی اکتشاف و بهرهبرداری و تردد در فضا برخوردارند. بنابراین، اینکه ایالات متحد آمریکا در سال ۱۹۶۹ پرچمش را در ماه نصب کرد به این معنی نیست که حقی بر آن دارد.
– اگرچه هیچ کشوری نمیتواند ادعای مالکیت بر ماه یا سیارهای را داشته باشد، اما پیمان «فضای ماورای جوّ» دربارهٔ مالکیت بر مواد استخراجشده از فضا چیزی نگفته است. بر همین اساس نیز، بهطور مثال، آمریکا قانونی دارد (مصوب ۲۰۱۵) که اعلام میکند اگر یک شهروند یا شرکت آمریکایی بهطور قانونی از سیارک یا جرمی فضایی مواد معدنی استخراج کند، مالک آن مواد استخراجشده خواهد بود و میتواند آنها را نگهداری کند یا بفروشد.
– هر چیزی که به فضا پرتاب میشود باید ثبت شود. از ثبت مدل، سن، و جزئیات مالکیت گرفته (مانند ثبت خوردو) تا مسیر مداری فضاپیما، محل پرتاب، و موضوع فعالیت در فضا.
– ماه و دیگر جرمهای آسمانی صرفاً برای هدفهای صلحآمیز استفاده خواهند شد؛ بنابراین، نمیتوان در فضا پایگاه نظامی ساخت. هیچ کشوری نیز مجاز به قرار دادن سلاحهای هستهیی در مدار پیرامون زمین یا ایجاد پایگاه نظامی فراتر از زمین نیست.
– یکی از مقررات فضا «توافقنامهٔ نجات» نام دارد که میگوید: «دولتها باید تمام اقدامات ممکن را برای نجات فضانوردان و کمک کردن به آنها در شرایط بحرانی انجام دهند و آنها را بهسرعت به کشور پرتابکنندهٔ فضاپیما بازگردانند.»
از یورونیوز