چهارشنبه ۲۴ تیر ۱۴۰۵
بحران انرژی در ایران از مرحلهٔ هشدار عبور کرده و وارد مرحلهٔ بحرانی تازهای شده است. بررسی دادههای رسمی مرکز آمار ایران نشان میدهد که فرسودگی انباشتهٔ زیرساختها، ناتوانی در جذب سرمایهگذاری، و رشد مهارنشدنی تقاضای داخلی ساختار انرژی کشور را با وضعی بیسابقه روبهرو کرده است، بهطوری که ایران، با وجود برخورداری از یکی از بزرگترین ذخایر هیدروکربنی جهان، برای نخستین بار در چند دههٔ اخیر نهتنها با کاهش تولید گاز طبیعی مواجه شده، بلکه به واردکنندهٔ خالص برق نیز تبدیل شده است.
کانون بحران گاز میدان پارس جنوبی است؛ میدان مشترکی با قطر که بهتنهایی حدود ۶۸درصد از گاز کشور را تأمین میکند. ورود این میدان به نیمهٔ دوم عمرش از سال ۲۰۲۴ روند اُفت فشار و کاهش تولید را آغاز کرده است.
دادههای گزارش سالانهٔ مرکز آمار دربارهٔ شاخصهای اقتصادی ایران در سال ۱۴۰۴ نشان میدهد که تولید گاز کشور با کاهش ۲٫۸میلیارد مترمکعبی، به ۲۷۸٫۸میلیارد مترمکعب رسیده است.
این کاهش در حالی رخ داده که بررسی الگوی مصرف در دهه گذشته نشان میدهد ایران برای پاسخگویی به رشد تقاضای داخلی، به افزایش سالانه دستکم پنجدرصدی تولید نیاز داشته است؛ نیازی که پیشتر با متوسط رشد سالانه ۵/۲ درصدی تولید تأمین میشد. توقف این روند صعودی و معکوس شدن آن، شکاف میان عرضه و تقاضا را با سرعت بیشتری افزایش میدهد.
پیامد مستقیم ناترازی گاز، سرایت بحران به شبکه برق کشور است. کمبود سوخت نیروگاهها، پایداری شبکه را بهشدت تحت تأثیر قرار داده و ایران را ناگزیر به افزایش واردات برق کرده است. تغییر وضعیت کشور از صادرکننده به واردکننده خالص برق، نشاندهنده ناتوانی ظرفیتهای موجود در پاسخگویی به نیازهای رو به رشد مصرف است.
با توجه به آسیبهای وارد شده به زیرساختهای گازی ایران در عسلویه در جریان حملات هوایی اخیر اسرائیل، انتظار میرود کاهش تولید گاز در سال جاری شدیدتر شود.
اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان بهرهوری انرژی، اخیرا اعلام کرده بود که حملات اسرائیل موجب کاهش سالانه ۵۵ میلیارد مترمکعبی ظرفیت تولید گاز ایران شده است. به گفته او، کسری سالانه گاز کشور پیش از این حملات حدود ۴۵ میلیارد مترمکعب بود، اما اکنون به ۱۰۰ میلیارد مترمکعب رسیده است.
مرکز دادههای باز ایران نیز پیشتر، در ماه مارس، به آسیبدیدگی تأسیسات فرآوری گاز در برخی فازهای پارس جنوبی در عسلویه پرداخته و برآورد کرده بود که این حملات حدود ۱۵ درصد از تولید این میدان را تحت تأثیر قرار داده است.
اوج کسری گاز ایران در فصل زمستان و همزمان با افزایش مصرف رخ میدهد. جزئیات دادههای مرکز آمار نشان میدهد که دولت در زمستان، تحویل گاز به اغلب بخشهای مصرفکننده را کاهش داده و تنها میزان گاز تحویلی به پتروشیمیها، صنایع و نیروگاههای برق افزایش یافته است.
بر اساس این دادهها، بیشترین کاهش تحویل گاز به بخشهای تجاری و عمومی اختصاص داشته است. تحویل گاز به بخشهای حملونقل، کشاورزی و خانگی نیز بهطور محسوسی کاهش یافته، در حالی که پتروشیمیها، صنایع و نیروگاههای برق گاز بیشتری دریافت کردهاند.
نکته قابل توجه دیگر، اختلاف روزانه حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعبی میان تولید و مصرف ثبتشده گاز است؛ اختلافی که میتواند نشانه هدررفت قابل توجه گاز در مراحل فرآورش، انتقال و توزیع باشد.
مرکز دادههای باز ایران برآورد میکند که مشعلسوزی و نشت متان، سالانه حجم قابل توجهی از منابع گازی کشور را هدر میدهد و ارزش این اتلاف به حدود یک میلیون دلار در ساعت میرسد.
مرکز آمار ایران گزارشی درباره میزان صادرات گاز منتشر نکرده است، اما برآورد مؤسسه انرژی، Energy Institute، نشان میدهد که ایران در سال گذشته بهطور متوسط روزانه ۴۲ میلیون مترمکعب گاز صادر کرده است.
وضعیت برق
بر اساس برآورد وزارت نیرو، تقاضای برق ایران سالانه حدود هفت درصد افزایش مییابد، اما رشد تولید برق در سالهای گذشته بهمراتب کمتر از رشد تقاضا بوده است.
طبق گزارش مرکز آمار، تولید برق ایران در سال گذشته تنها ۲/۸ درصد افزایش یافت؛ رقمی که فاصله زیادی با رشد سالانه تقاضا دارد و به تشدید ناترازی برق منجر میشود.
از دیگر نکات قابل توجه، اختلاف حدود ۶۰ تراواتساعتی میان حجم تولید و فروش داخلی برق است؛ اختلافی که بار دیگر از اتلاف گسترده انرژی در شبکه انتقال و توزیع حکایت دارد. وزارت نیرو پیشتر اعلام کرده بود که حدود ۱۳ درصد برق تولیدی کشور در این شبکه تلف میشود.
با این حال، مهمترین نقطه عطف بحران برق ایران در سال گذشته به تجارت خارجی برق مربوط میشود. ایران برای نخستین بار به واردکننده خالص برق تبدیل شد و حجم واردات برق کشور به حدود دو برابر صادرات رسید.
مقامات جمهوری اسلامی میگویند ایران در دوره اوج مصرف تابستانی با کسری حدود ۲۰ درصدی برق مواجه است؛ برآوردی که در گزارشهای مرکز پژوهشهای مجلس و اتاق بازرگانی ایران نیز دیده میشود.
مقامهای جمهوری اسلامی همچنین اعلام کردهاند که در جریان جنگ اخیر، حدود ۴,۲۰۰ مگاوات از ظرفیت نیروگاههای برق کشور آسیب دیده و از مدار خارج شده است. این میزان معادل حدود شش درصد از توان عملی تولید برق نیروگاههای ایران است.
با این حال، به دلیل سهم چشمگیر بخش صنعت در مصرف برق و از کار افتادن بخشی از تأسیسات پتروشیمی و فولاد در حملات اسرائیل، هنوز ابعاد دقیق کسری برق ایران در سال جاری مشخص نیست. با وجود این، از ماه ژوئیه قطعی برق در بخش خانگی دوباره آغاز شده است.
مرکز آمار جزئیات سهم هر یک از منابع انرژی در تولید برق کشور را منتشر نکرده است، اما مجموع تولید برق از منابع خورشیدی، بادی، هستهای و برقآبی در سال گذشته تنها ۲۲ تراواتساعت بوده است؛ رقمی که نسبت به سال ۱۴۰۳ حدود ۲۱ درصد کاهش نشان میدهد.
خشکسالی و افت چشمگیر ذخایر آب سدها، مهمترین عامل کاهش تولید برق از منابع غیرفسیلی بوده است. در نتیجه، شبکه برق کشور بیش از پیش به نیروگاههای حرارتی وابسته شده است؛ نیروگاههایی که خود برای ادامه فعالیت به عرضه پایدار گاز نیاز دارند.
کاهش تولید گاز، افت تولید برق غیرفسیلی، رشد سریع تقاضا، تلفات گسترده در شبکهها و آسیبدیدگی زیرساختها، مجموعهای از فشارهای همزمان را بر نظام انرژی ایران وارد کرده است.
دادههای سال ۱۴۰۴ نشان میدهد که بحران انرژی کشور دیگر صرفاً پیامد افزایش مقطعی مصرف در زمستان یا تابستان نیست، بلکه به بحرانی ساختاری تبدیل شده است که بهطور همزمان بخشهای تولید، انتقال، توزیع و تجارت خارجی انرژی را دربر میگیرد.
از وبگاه مرکز دادههای ایران