پزشک تیم فوتبال کوراسائو برای خنک و آرام کردن بازیکنان در جریان مسابقهٔ فوتبال در چارچوب جام جهانی ۲۰۲۶ در کانزاس سیتی، میزوری، ژاکتهای یخدار بین آنها توزیع میکند. عکس از Robbie Jay Barratt/AMA/Getty.
شنبه ۲۰ تیر ۱۴۰۵
نیما حیدری* – اندیشهٔ نو: در پی افزایش دما در بسیاری از نقاط جهان و نگرانیهای فزاینده دربارهٔ گرمازدگی، فیفا- فدراسیون جهانی فوتبال- در جام جهانی ۲۰۲۶ «آبدرنگ» (Hydration Break، استراحتهای ۳دقیقهیی در میانهٔ هر نیمه برای آب خوردن) را ابزاری حفاظتی برای سلامت بازیکنان دانسته و به بازیها افزوده است. اما آنچه در عمل رخ میدهد فاصلهٔ زیادی با هدف علمی این وقفهها دارد که نهفقط کارآمدی این روش را زیر سؤال میبرد، بلکه خطر تضعیف اعتماد عمومی به اقدامات ایمنی در مقابل گرما را نیز به همراه دارد.
سیاستی با نیّت درست، اما اجرای نادرست
فیفا اعلام کرده است که این آبدرنگها یا وقفهها برای جلوگیری از بیماریهای مرتبط با گرما طراحی شدهاند و فقط باید زمانی استفاده شوند که تنش گرمایی محیطی از آستانهٔ مشخصی فراتر رود، مثلاً زمانی که دما مطابق با دماسنج تر (Wet Bulb Globe Temp، که میزان رطوبت، تابش خورشید، سرعت باد، و دمای تابشی محیط را نیز در نظر میگیرد) به ۳۲ درجهٔ سانتیگراد برسد. این معیاری پذیرفتهشده در فیزیولوژی گرماست و نشان میدهد که بدن انسان در معرض خطر جدّی قرار دارد.
اما در جام جهانی ۲۰۲۶ این وقفهها در همهٔ مسابقات داده میشود، حتی در ورزشگاههایی که دما بهصورت مصنوعی (با دستگاههای سرمایش) کنترل و تنظیم میشود. این رویکرد کلینگر وقفههای فوتبالی برای خنک شدن را از ابزاری علمی به وقفهای معمولی تبدیل کرده است. زمانی که بدون توجه به خطر واقعی بازی زمان استراحت داده شود، پیام اصلی- یعنی اهمیت حفاظت از سلامت- کمرنگ میشود و حتی ممکن است این وقفههای سهدقیقهیی (بهدرستی) تصمیمی اقتصادی و بخشی از برنامهٔ پخش تبلیغات تلویزیونی به خواست کانالهای تلویزیونی و شرکتها برای کسب سود تلقی شود.
علم چه میگوید؟
پژوهشهای فیزیولوژی گرما نشان میدهد که وقفههای خنککننده زمانی مؤثرند که کار خنک کردن درست انجام شود. در مطالعات کنترلشدهای که شرایط مسابقهٔ ۹۰ دقیقهیی در گرمای ۴۰ درجه و رطوبت ۴۱درصد را شبیهسازی کردهاند نشان داده شده است که
• وقفههای غیرفعال (بدون خنکسازی فعال) تأثیر زیادی بر کاهش دمای مرکزی بدن ندارند؛
• وقفههای فعال- با حولهٔ یخ، نوشیدنی سرد، و در سایه- باعث کاهش محسوس دمای مرکزی و فشار قلبی-عروقی میشود؛
• وقفهٔ طولانیتر بین دو نیمه همراه با خنکسازی فعال بهترین نتایج را دارد.
این یافتهها نشان میدهد که مشکل از «وقفه» نیست؛ مشکل از نحوهٔ استفاده از آن است. اگر بازیکنان در زمان وقفه در آفتاب بایستند و فقط به حرف مربیها گوش کنند، نهتنها خنک نمیشوند، بلکه ممکن است فشار گرمایی بر آنها افزایش یابد.
پیامدهای فراتر از فوتبال
این موضوع فقط بحثی ورزشی نیست، بلکه موضوعی مرتبط با سلامت عمومی است. همان اصولی که برای بازیکنان فوتبال صدق میکند، برای کارگران ساختمانی، کشاورزان، کارکنان در محیطهای گرم، و تماشاگران مسابقهٔ فوتبال نیز صادق است. در این محیطها ترکیب سه عنصر- استراحت، آبرسانی، و خنکسازی فعال- فشار فیزیولوژیک را کاهش میدهد. اما اگر این شیوه بهدرستی طراحی و منظم یا درست اجرا نشود، مزایای وفقهها تقریباً از بین میرود.
از آنجا که مسابقههای فوتبال و بهویژه جام جهانی یکی از پُرمخاطبترین و مجبوبترین رویدادهای جهان است، نحوهٔ اجرای این شیوهها میتواند بر معیارهای جهانی مدیریت گرما اثر بگذارد. اگر فیفا رویکردی ناکارآمد را عادیسازی کند، این پیام به نهادها و فدراسیونهای دیگر نیز منتقل میشود.
نمونههای موفق در ورزشهای دیگر
برخی ورزشها از معیارهای صرفاً محیطی فراتر رفتهاند و به رویکردهای مبتنی بر فیزیولوژی رسیدهاند. برای مثال،
• مسابقات تنیس اوپن استرالیا: از مقیاس پنجردهیی برای استرس گرمایی استفاده میشود. واکنش به گرما در هر رده متناسب با اندازهگیریهای محیطی و خطرهای فیزیولوژیک استرس گرمایی در آن رده تنظیم میشود.
• جام جهانی راگبی، از سال ۲۰۲۵ دستورالعملهای گرمایی مبتنی بر شواهد علمی را اجرا میکند.
در مقابل، در مسابقاتی مانند تنیس ویمبلدون و دوچرخهسواری «تور دو فرانس» همچنان به آستانههای محیطی تکیه میشود و ورزشکاران ممکن است در شرایطی بسیار سخت قرار گیرند.
چرا رویکرد علمی گسترش نمییابد؟
چند عامل مانع اجرای گستردهٔ رویکردهای فیزیولوژیک شده است:
• پیچیدگی علمی و نیاز به تخصص
• نبود انگیزه، تا زمانی که حادثهای جدّی رخ دهد
• ضعف در مستندسازی بیماریهای مرتبط با گرما
تا زمانی که دادههای دقیق دربارهٔ بار واقعی بیماریهای گرمایی وجود نداشته باشد، سیاستگذاران خطر را دستکم میگیرند.
سه توصیهٔ کلیدی برای اصلاح سیاستها
۱) آستانههای مبتنی بر فیزیولوژی تعیین شود و وقفهها بر اساس اندازهگیری لحظهیی تنش گرمایی استفاده شود. ۲) سرمایش فعال ورزشکاران در زمان وقفه اجباری شود: سایه، حولهٔ یخ، نوشیدنی سرد. ۳) هدف وقفه حفظ و رعایت شود: محدود کردن دستورهای مربی در این وقفهها و نیز زمان تبلیغات بازرگانی، برای اینکه زمان خنکسازی صرفاً برای همین منظور باشد.
وقفههای خنککننده اگر درست اجرا شود، بخشی از واکنش علمی و هوشمندانه به جهان در حال گرم شدن است. اما اجرای نادرست آنها در رویدادهای جهانی، مانند جام جهانی، خطر تبدیل شدن به نمونهای از «گم شدن علم خوب در اجرای بد» را دارد.
*با استفاده از نوشتهٔ هری براون در نشریهٔ عملی نیچر (Nature)