خیابانی در محلهٔ هاوانای قدیم، کوبا. عکس از امانوئل هویبرختس.
نوشتهٔ دبلیو تی ویتنی، روزنامهنگار سیاسی آمریکایی، در نشریهٔ کانترپانچ
ترجمهٔ تلخیص از آ. نعمتزاده
دوشنبه ۸ تیر ۱۴۰۵
کوبا در آستانهٔ چرخشی تاریخی؛ اجرای اصلاحات اقتصادی-اجتماعی گسترده برای گذار از بحران انسانی ناشی از فشارهای دههای سالهٔ آمریکا.
در حالی که بحران انسانی بیسابقهای بر زندگی روزمرهٔ مردم کوبا سایه انداخته، دولت آن کشور مجموعهای از اصلاحات اقتصادی و اجتماعی را تصویب کرد که از نظر گستره و سرعت اجرا یکی از مهمترین تغییرات ساختاری در تاریخ جمهوری کوبا محسوب میشود. این اصلاحات در نشست ویژهٔ مجلس ملی کوبا در ۱۸ و ۱۹ ژوئن (۲۸ و ۲۹ خرداد) تصویب شد. و هدف اصلی این اصلاحات نجات اقتصاد آسیبدیدهٔ کوبا، تقویت رفاه اجتماعی، و حفظ الگوی سوسیالیستی برای بقا در برابر فشارهای خارجی است.
بهگفتهٔ مقامهای کوبایی و تحلیلگران، بحران کنونی نتیجهٔ مستقیم محاصره اقتصادی طولانیمدت آمریکا و تحریم نفتی جدید دولت ترامپ است که از ۲۸ ژانویه (۸ بهمن) اعمال شده و موجب کمبود گستردهٔ سوخت، کالاهای اساسی، و کاهش شدید درآمدهای خارجی کوبا شده است. این وضع، همراه با تهدیدهای نظامی و فشارهای سیاسی آمریکا، دولت کوبا را بهسمت تصمیمگیریهایی سوق داده که بسیاری آن را «لحظهای تعیینکننده» برای آیندهٔ انقلاب سوسیالیستی میدانند.
اصلاحات ساختاری: از بازآرایی دولت تا تمرکززدایی گسترده
یکی از محورهای اصلی بسته اصلاحات، سازماندهی مجدد دولت و کاهش چشمگیر ساختارهای بوروکراتیک است. بر اساس تصمیم مجلس ملی، تعداد وزارتخانهها به نصف کاهش مییابد و وظایف اجرایی میان وزارتخانههای باقیمانده تقسیم میشود. بخش چشمگیری از اختیارات دولت مرکزی نیز به شهرداریها و دولتهای استانی منتقل خواهد شد تا تصمیمگیریها به سطح محلی نزدیکتر شود و روند اجرا سرعت گیرد.
در این چارچوب، شرکتهای دولتی اختیارات بیسابقهای خواهند داشت، از جمله امکان فعالیت در هر حوزهٔ قانونی، تعیین قیمتها بر اساس شرایط بازار، جذب سرمایهگذاری خارجی، توزیع سود و افزایش مزدها، ادغام یا انحلال شرکتها توسط دولتهای محلی، فروش سهام شرکتهای دولتی به افراد و نهادهای حقوقی.
بهگفتهٔ مقامهای کوبایی، این تغییرات برای مقابله با «افراطهای بوروکراتیک» و ایجاد انعطافپذیری در اقتصاد ضروری است.
کشاورزی: محور امنیت ملی و اولویت فوری
بخش کشاورزی، که سالها با کمبود منابع، محدودیتهای مالکیت، و ضعف تولید مواجه بوده، اکنون در مرکز توجه اصلاحات قرار گرفته است. دولت اعلام کرده است که کشاورزان و تعاونیها حق بهرهبرداری بلندمدت و نامحدود از زمینهای دولتی خواهند داشت، حقی که از سال ۲۰۰۸ با عنوان Usufruct (حق استفاده و بهرهبرداری از یک دارایی که مالکیت آن متعلق به دیگری است) وجود داشت، اما اکنون گسترش مییابد.
از این به بعد، تعاونیها مجاز خواهند بود:
- ۰ مستقیماً صادرات و واردات کنند
- ۰ وامگیری مستقل داشته باشند
- ۰ حسابهای ارزی ایجاد کنند
- ۰ بازاریابی محصولات را بدون واسطه مدیریت کنند
میگل دیاز-کانل، رئیسجمهور کوبا، در سخنرانیاش تأکید کرد: «با بشقابهای خالی حاکمیتی وجود ندارد… غذای مردم کوبا مسئلهٔ امنیت ملی است.»
این جمله بهنوعی خلاصهای از نگاه جدید دولت به کشاورزی است: تولید داخلی غذا شرط بقای اجتماعی و سیاسی کشور است.
برنامههای حمایت اجتماعی؛ تمرکز بر قشرهای آسیبپذیر
در کنار اصلاحات اقتصادی، دولت کوبا بستهای از برنامههای اجتماعی نیز برای کاهش فشار بر لایههای آسیبپذیر جامعه معرفی کرده است. این برنامهها شامل افزایش مزدها و حقوق بازنشستگی، تضمین اشتغال، ارائهٔ بستههای غذایی ماهانه به خانوادههای آسیبپذیر، بهبود خدمات پزشکی و حملونقل، تمرکز بر حمایت هدفمند بهجای توزیع برابر است.
دولت اعلام کرده است که همکاری میان کارفرمایان دولتی و خصوصی و همچنین نظام بانکی نقش مهمی در اجرای این برنامهها خواهد داشت.
گذار انرژی؛ همکاری با چین و نقش سرمایهٔ خارجی
کوبا در سالهای اخیر تلاش کرده است وابستگی به سوختهای وارداتی را کاهش دهد. در بستهٔ اصلاحات جدید، گذار انرژی جایگاه ویژهای دارد. دولت اعلام کرده است که با همکاری چین پروژههای انرژی خورشیدی و بادی را گسترش خواهد داد و شرکتهای دولتی میتوانند از «پلتفرمهای بینالمللی» برای خریدن تجهیزات و سوخت استفاده کنند.
همچنین، شهروندان کوبایی مجاز خواهند بود خودروهای برقی وارداتی را آزادانه بخرند، اقدامی که میتواند مصرف سوخت را کاهش دهد و فشار ناشی از تحریم نفتی را کم کند. نقش سرمایهٔ خصوصی و خارجی در تأمین مالی این پروژهها نیز افزایش خواهد یافت.
احیای صنعت گردشگری؛ بازگشت به منبع سنّتی درآمد
گردشگری، که یکی از منابع اصلی درآمد کوبا بوده است، در سالهای اخیر بهعلت همهگیری کووید-۱۹ و تحریمهای آمریکا آسیب جدّی دیده است. دولت اکنون قصد دارد با استفاده از سازوکارهای بازار و جذب سرمایهگذاران خارجی این صنعت را احیا کند.
بر اساس اصلاحات جدید، املاک را میتوان به کوباییهای داخل و خارج کشور فروخت، مدیریت خصوصی برای آژانسهای گردشگری، تأسیسات دریایی ساحلی، و شرکتهای اجارهٔ خودرو مجاز خواهد بود، و سرمایهگذاری مشترک با شرکتهای خارجی تسهیل خواهد شد.
بهگفتهٔ تحلیلگران، این اقدامات میتواند درآمد ارزی کشور را افزایش دهد و فشار اقتصادی را کاهش دهد.
اصلاحات بانکی و مالی: آزادسازی ارز و ورود بانکداری خصوصی
یکی از گستردهترین بخشهای اصلاحات تحول نظام بانکی است. دولت اعلام کرده است که بخش بانکداری خصوصی زیر نظارت بانک مرکزی ایجاد خواهد شد و نهادهای مالی غیربانکی نیز اجازه فعالیت خواهند داشت.
مهمترین تغییرات عبارتاند از:
۰ رفع محدودیت استفاده از ارزهای خارجی، از جمله دلار آمریکا، برای خریدن کالاهای وارداتی
۰ ایجاد دفاتر مبادلهٔ خصوصی ارز (صرافی) و بازار ارز دیجیتال
۰ استفادهٔ گسترده از فناوریهای دیجیتال و هوشواره (هوش مصنوعی) در بانکها
۰ تعیین قیمتها بر اساس جریانهای بازار
۰ تقویت پاسخگویی مالی و حقوقی
به گفتهٔ دیاز-کانل، هدف اصلی این اصلاحات «گردش پول برای تولید، واردات، سرمایهگذاری، مزد، و زیرساخت» است. او تأکید کرد: «بدون ثروت چیزی برای توزیع وجود ندارد؛ عدالت اجتماعی بدون تولید انتزاعی است.»
جنبههای سیاسی: حفظ سوسیالیسم در لحظهای بحرانی
مقامهای کوبایی در سخنرانیهای همراه با تصویب اصلاحات بارها بر حفظ الگوی سوسیالیستی کشور تأکید کردند. دیاز-کانل با اشاره به «طولانیترین و ناعادلانهترین محاصرهٔ تاریخ» گفت: «ما از سوسیالیسم دست نمیکشیم… بحث ما دربارهٔ این است که چگونه با مهارتها و تلاش خودمان سوسیالیسم را بهطور پایدار بسازیم.»
او همچنین اذعان کرد که تلاشهای گذشته برای اصلاحات اقتصادی «عمدتاً ناموفق» بوده و اکنون زمان «نتیجهگیریهای ملموس» است، نه جلسههای بیشتر. بهگفتهٔ او، تهدید کنونی علیه انقلاب سوسیالیستی با بحرانهای تاریخی مانند حملهٔ آمریکا به خلیج خوکها و فروپاشی شوروی و دولتهای سوسیالیستی سابق در اروپای شرقی قابل مقایسه است.
آیا اصلاحات جدید مسیر آیندهٔ کوبا را تغییر میدهد؟
نویسندهٔ مقاله معتقد است که اصلاحات جدید میتواند «بقای دولت سوسیالیستی کوبا» را تضمین کند و امکان دریافت کمکهای انساندوستانه را افزایش دهد. او مینویسد که واقعیتهای تلخ بحران کنونی دولت را ناگزیر به اقدام کرده و این تغییرات ممکن است «شرایط جدیدی ایجاد کند که آیندهای سوسیالیستی را ممکن سازد».
به باور نویسنده، دولت آمریکا نیز در این روند درمییابد که کوباییها «متحد، خلاق، و مقاوم»اند و فشارهای خارجی نتوانسته ارادهٔ سیاسی آنان را ضعیف کند.
در مجموع، اصلاحات گستردهای که دولت کوبا در میانهٔ یکی از سختترین بحرانهای تاریخش تصویب کرده است تلاشی برای نجات اقتصاد، تقویت رفاه اجتماعی، و حفظ ساختار سیاسی کشور است. این اصلاحات- از بازآرایی دولت و تمرکززدایی گرفته تا آزادسازی ارز، احیای گردشگری، گذار انرژی، و تحول کشاورزی- تصویری از کشوری در حال بازسازی ارائه میدهد، روندی که در برابر فشارهای خارجی و محدودیتهای داخلی میتواند مسیر آیندهٔ کوبا را تعیین کند.