سهشنبه ۱۲ خرداد ۱۴۰۵
این روزها شاهد افزایش چشمگیر قیمت کیسهها و ظروف پلاستیکی در بازار و همچنین محدودیت استفاده از کیسهپلاستیک در برخی از صنوف هستیم. این امر هرچند موجب تغییر تدریجی الگوی خرید شهروندان خواهد شد، اما باید دید آیا تولید این محصولات دچار تغییراتی شده است یا نه؟ رئیس اتحادیهٔ سازندگان و فروشندگان پلاستیک، نایلون و ملامین میگوید: «افزایش قیمتها ناشی از نبود مدیریت صحیح در عرضهٔ مواد پلمیری در بورس کالا و ایجاد تقاضای کاذب در بازار است، نه تولید.»
سالهای متمادی، در پویشهای گوناگون با تکیهبر آگاهیرسانی و برانگیختن وجدان اخلاقی تلاش شد که مصرف پلاستیک در جامعه کاهش داده شود. اما با وجود این تلاشها، بهدلیل همراهی نکردن سیاستگذاران، این فعالیتها نتوانست مسیر مصرف عامهٔ مردم را تغییر دهد. اخیراً نیز شهرداری تهران با پویش جدیدی وارد میدان شده است: «برای وطن، نه به پلاستیک». ولی حالا مسئله دیگر بر سر کمبود پلاستیک بهعلت آسیبی است که در زمان جنگ اخیر به زیرساختهای نفت و پتروشیمی وارد شد.
بررسیهای میدانی خبرنگار ایسنا از نانواییها و فروشگاههای عرضهٔ محصولات پلاستیکی در سطح شهر حاکی از بروز تغییراتی در قیمت و نحوهٔ عرضه این اقلام در هفتههای اخیر است که بهصورت تدریجی اما ملموس در حال نمایان شدن در بازار مصرف است.
افزایش چندبرابری قیمت کیسه در نانواییها
مشاهدات نشان میدهد قیمت کیسههای پلاستیکی در برخی نانواییها نسبت به گذشته با افزایش چشمگیری همراه بوده است. این در حالی است که تا پیش از این کیسهها با قیمت حدود ١٠٠٠ تا ٢٠٠٠ تومان عرضه میشد، اما اکنون در برخی واحدها قیمت به دانهای ٨,٠٠٠ تومان رسیده است.
در برخی نانواییها نیز استفاده از کیسه با محدودیت همراه شده و از مشتریان درخواست میشود برای دریافت نان خودشان کیسه همراه بیاورند یا از تعداد کمتری کیسه استفاده کنند.
افزایش قیمت و محدودیت در فروش ظروف یکبارمصرف
بررسی فروشگاههای عرضهٔ ظروف یکبارمصرف نیز نشان میدهد قیمت برخی اقلام پُرمصرف، بهویژه ظروف پلاستیکی مورد استفاده در مراسم و نذری، با افزایش مواجه شده است. بهطور مشخص، قیمت برخی از این ظروف که پیشتر در حدود ۱۰هزار تومان بود، اکنون به حدود ۱۵هزار تومان رسیده است.
همچنین، در برخی فروشگاهها محدودیتهایی در تعداد فروش به هر مشتری اعمال شده است، بهطوری که فروشندگان از عرضهٔ بیش از میزان مشخص خودداری میکنند.
روایت فروشندگان از کاهش عرضه
برخی فروشندگان در گفتوگو با ایسنا از کاهش یا نامنظم بودن تأمین این اقلام خبر میدهند. به گفتهٔ آنان، روند تأمین کالا نسبت به گذشته با وقفههایی همراه شده و همین موضوع بر نحوهٔ عرضه تأثیر گذاشته است.
پیوند با زنجیره تأمین مواد اولیه
بررسیها نشان میدهد که این تغییرات میتواند با نوسانهای ایجادشده در زنجیرهٔ تأمین مواد اولیه صنایع پتروشیمی مرتبط باشد، صنایعی که تأمینکنندهٔ اصلی مواد اولیهٔ تولید محصولات پلاستیکیاند.
در مجموع، آنچه در سطح بازار قابل مشاهده است بروز تغییراتی در قیمت و نحوهٔ عرضهٔ برخی اقلام پلاستیکی است که در نانواییها و فروشگاهها نمود پیدا کرده و بر سبد مصرف روزانه شهروندان اثر مستقیم گذاشته است.
اکبر مشهدیزاده، رئیس اتحادیهٔ سازندگان و فروشندگان پلاستیک، نایلون و ملامین، در گفتوگو با ایسنا دربارهٔ افزایش قیمتها در این حوزه گفت: «افزایش قیمتهایی که در بازار مشاهده میشود منشأ تولیدی ندارد و متأسفانه بخشی از مدیریت ناصحیح عرضهٔ مواد پلمیری در بورس کالا و ایجاد تقاضای کاذب است که در بازار صورت میگیرد.»
او افزود: «در پی شرایط جنگ تحمیلی، برخی از نیروگاهها و مجتمعهای پتروشیمی دچار آسیب شدند، اما این واحدها دارای موجودی انبار بودند و از این جهت کمبود جدّی ایجاد نشده است. آنچه رخ داده بیشتر به التهاب روانی بازار بازمیگردد و ارتباط مستقیمی با واحدهای تولیدی پاییندستی پتروشیمی ندارد.»
رئیس اتحادیه سازندگان و فروشندگان پلاستیک با اشاره به وضعیت تأمین مواد اولیه گفت: «در حال حاضر، در بورس کالا مواد اولیه عرضه میشود، اما در بورس کالا سقف قیمت رقابت نمیشود. مواد پلیمری تا ۲۰۰درصد بالاتر از قیمت پایه توسط واحدهای تولیدی خریداری میشود که این موضوع یکی از دلایل اصلی افزایش قیمتهاست.»
مشهدیزاده درباره چشمانداز بازار تصریح کرد: «اگر پتروشیمیها بتوانند حتی با ۴۰ تا ۵۰درصد ظرفیت در برخی از مواد پلیمری تولید داشته باشند، نیاز بازار داخلی تأمین خواهد شد، زیرا که پیش از این حدود ۵۰ تا ۶۰درصد برخی مواد به صادرات اختصاص داشت. در چنین شرایطی، با مدیریت صحیح، امکان تنظیم بازار و کاهش التهاب وجود دارد.»
او ادامه داد: «برخی از مواد حتی در شرایط عادی نیز با محدودیت تولید مواجه بودند، اما با مدیریت مناسب میتوان این چالشها را کنترل کرد. در صورتی که واحدهای پتروشیمی سریعتر به مدار تولید بازگردند، عرضه و تقاضا به تعادل میرسد و قیمتها نیز کاهش خواهد یافت.»
رئیس اتحادیه سازندگان و فروشندگان پلاستیک در پاسخ به مشاهدات میدانی درباره افزایش قیمت کیسههای پلاستیکی در برخی نانواییها گفت: «متأسفانه در برخی موارد حتی در شرایط عادی نیز نانواییها از محل فروش پلاستیک سودهای قابل توجهی کسب میکنند و گاهی بین ۵۰ تا ۷۰درصد سود روی آن میکشند.»
او افزود: «پیش از افزایش قیمتها، هر کیلو پلاستیک حدود ۱۲۰ تا ۱۵۰هزار تومان بود، اما اکنون به حدود ۴۰۰هزار تومان رسیده است. با این حال، انتظار میرود در شرایط فعلی، فروشندگان از افزایش بیش از حد قیمتها خودداری کنند و فشار مضاعفی به مصرفکننده وارد نشود.»
مشهدیزاده تأکید کرد: «افزایش قیمت پلاستیک تنها محدود به نانواییها نیست و بر صنایع مختلف از جمله صنایع غذایی، خودروسازی، و بستهبندی تأثیر میگذارد، زیرا که این مواد جزو ملزومات اصلی بسیاری از تولیدات هستند.»
او درباره راهکارهای مدیریت بازار گفت: «اگر عرضه بهصورت مناسب انجام شود و از شکلگیری تقاضای کاذب جلوگیری شود، میتوان بازار را تا حد زیادی کنترل کرد. همچنین باید نظارت بر بورس کالا افزایش یابد، زیرا که در گذشته اگر میزان رقابت از ۱۵ تا ۲۰درصد فراتر میرفت، معاملات ابطال میشد، اما اکنون چنین محدودیتی بهدرستی اعمال نمیشود.»
رئیس اتحادیه سازندگان و فروشندگان پلاستیک در پایان ابراز امیدواری کرد که با مدیریت بهتر در حوزهٔ پتروشیمی و همکاری نهادهای مرتبط، قیمتها در آینده نزدیک به تعادل برسد.
بازخوانی مصرف پلاستیک در سایه تحولات اخیر
افزایش قیمت و محدودیت در عرضه کیسهها و ظروف پلاستیکی در هفتههای اخیر اگرچه در نگاه نخست چالشی در سبد مصرف خانوار ارزیابی میشود، اما از زاویهای دیگر، بار دیگر توجهها را به یکی از مباحث دیرینهٔ حوزه محیطزیست جلب کرده است: کاهش مصرف پلاستیک و حرکت بهسوی جایگزینهای پایدار.
مسئلهای قدیمی و راهکاری که جدّی گرفته نشد
طی سالهای گذشته، کارشناسان محیطزیست و نهادهای مسئول بارها در مورد پیامدهای مصرف گستردهٔ پلاستیک هشدار دادهاند. کیسههای پلاستیکی سبک و ظروف یکبارمصرف بهدلیل زمان تجزیهٔ طولانی (گاه تا چندصد سال)، سهم زیادی در آلودگی خاک و منابع آبی دارند. در همین ارتباط، سیاستهایی نظیر ترویج استفاده از کیسههای پارچهای و محدودسازی مصرف پلاستیک در دستور کار قرار گرفت، اما اجرای این سیاستها عمدتاً به فرهنگسازی تدریجی و مشارکت داوطلبانهٔ شهروندان وابسته بود.
نانوپلاستیکها: تهدیدی فراتر از تصور
در سالهای اخیر ابعاد تازهای از اثرات زیانبار پلاستیکها نیز مورد توجه قرار گرفته است. ذرات بسیار ریز موسوم به نانوپلاستیکها که در نتیجهٔ تجزیه پلاستیکها در محیط ایجاد میشوند میتوانند وارد زنجیرهٔ غذایی شوند و حتی به بدن انسان راه پیدا کنند. مطالعات علمی نشان داده است که این ذرات قابلیت نفوذ به بافتهای زیستی را دارند و میتوانند پیامدهایی برای سلامت انسان و اکوسیستمها به همراه داشته باشند، موضوعی که نگرانیها درباره مصرف بیرویهٔ پلاستیک را دوچندان کرده است.
کاهش مصرف، این بار نه از سر انتخاب
در شرایط کنونی، افزایش قیمت و محدودیت دسترسی به اقلام پلاستیکی عملاً به کاهش مصرف این محصولات در برخی بخشها منجر شده است. مشاهدات میدانی نشان میدهد که بخشی از شهروندان به استفاده از کیسههای پارچهای یا چندبارمصرف روی آوردهاند و در برخی موارد نیز مصرف ظروف یکبارمصرف کاهش یافته است.
این در حالی است که در گذشته چنین تغییر رفتاری عمدتاً نیازمند اقناع، آموزش، و صرف زمان برای تغییر الگوهای مصرف بود. اما اکنون بخشی از این روند، بهواسطهٔ شرایط بازار و محدودیتهای موجود، با سرعت بیشتری در حال وقوع است.
همراستایی ناخواسته با اهداف محیطزیستی
کارشناسان معتقدند هرچند محدودیتهای کنونی با هدفگذاری زیستمحیطی ایجاد نشده، اما میتواند در کاهش مصرف پلاستیک و کاهش فشار بر محیطزیست اثر مستقیم داشته باشد. به بیان دیگر، آنچه پیشتر یک «انتخاب آگاهانه» و مبتنی بر فرهنگسازی بود، اکنون در برخی حوزهها به «کاهش اجباری» تبدیل شده است.
فرصتی برای بازنگری در الگوی مصرف
در چنین شرایطی، برخی تحلیلگران بر این باورند که میتوان از وضع موجود بهعنوان فرصتی برای تثبیت الگوهای مصرف پایدار استفاده کرد، بهگونهای که با تقویت زیرساختها و تداوم اطلاعرسانی، تغییرات ایجادشده صرفاً موقتی نباشد و به بخشی از رفتار مصرفی جامعه تبدیل شود.
در مجموع، تحولات اخیر در بازار محصولات پلاستیکی، علاوه بر آثار اقتصادی، بار دیگر ضرورت بازنگری در الگوهای مصرف و توجه به پیامدهای زیستمحیطی را برجسته کرده است، مسئلهای که سالها مورد تأکید بوده و اکنون در قالبی متفاوت بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است.