جمعه ۸ خرداد ۱۴۰۵
آ. نعمتزاده – اندیشهٔ نو: مجلس نمایندگان کنگرهٔ آمریکا لایحهٔ تازهای را برای «ممانعت از برخی از همکاریهای پژوهشی با بودجهٔ فدرال با برخی از نهادهای خارجی» طرح کرده است که هدفش محدود یا متوقف کردن همکاریهای پژوهشی دانشگاهها و مؤسسات علمی آمریکا بهویژه با نهادهای چینی است. از این طرح با عنوان قدیمیتر «قانون حفاظت از نوآوری و پژوهش در برابر دشمنان» (SIRA) نیز یاد میشود.
بر اساس متن این لایحه که در مجلس نمایندگان ثبت شده است، استفاده از هرگونه بودجهٔ فدرال آمریکا برای همکاری با دانشگاهها، آزمایشگاهها، و نهادهای چینی که در فهرستهای تحریمی دولت آمریکا قرار دارند ممنوع میشود.
بر اساس متن قبلی و متن جدید منتشرشده در وبگاه کنگرهٔ آمریکا و تحلیلهای حقوقی منتشرشده در رسانههای تخصصی آمریکا مثل نیچر، تعریف «همکاری پژوهشی» در این طرح بسیار گسترده است و شامل نویسندگی مشترک، اشتراک دادهها، انتقال مواد آزمایشگاهی، نظارت مشترک بر دانشجویان، و هرگونه فعالیت علمی مشترک میشود.
در صورت تصویب و تبدیل به قانون شدن این طرح، محدودیتهای دریافتکنندگان بودجهٔ فدرال بسیار افزایش خواهد یافت و دریافت بودجه مستلزم بررسیهای دقیق و غربالگری سختگیرانهتر نویسندگان همکار، همکاران، پژوهشگران مهمان، و دانشجویان خواهد بود و احتمالاً برخی همکاریهای بینالمللی را محدود خواهد کرد.
حامیان طرح میگویند چین از همکاریهای دانشگاهی با نهادهای آمریکایی برای دسترسی به فناوریهای حساس و تقویت برنامهٔ «ادغام نظامی–غیرنظامی» استفاده میکند. اما منتقدان هشدار میدهند که این محدودیتها میتواند به زیان جامعهٔ علمی آمریکا تمام شود و جریان آزاد پژوهش را مختل کند.
این لایحه هنوز در مراحل اولیهٔ بررسی قرار دارد و هنوز هیچیک از کمیتههای اصلی کنگره آن را بررسی و تصویب نکرده و به قانون تبدیل نشده است، اما تحلیلگران میگویند طرح SIRA نشاندهندهٔ تشدید رویکرد دولت آمریکا در محدودسازی روابط علمی و پژوهشی با چین است.
نسخهٔ اولیهٔ طرح SIRA را شماری از نمایندگان جمهوریخواه در سال ۲۰۲۴ مطرح کردند. اما امسال نسخهٔ تازهای از آن در ۱۵ مه (۲۵ اردیبهشت) دوباره به کنگره آورده شده و همین نسخه است که اکنون در رسانههای حقوقی و دانشگاهی آمریکا بازتاب یافته است. دولت و کنگرهٔ آمریکا در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ چند طرح مشابه دیگر نیز برای محدودسازی همکاریهای علمی با چین مطرح کردهاند.
مقامهای چینی تا کنون بهطور کلی محدودیتهای علمی آمریکا را «سیاسیسازی علم» و «مضر برای همکاری جهانی» توصیف کردهاند، اما هنوز هیچ واکنش رسمی به محتوای لایحهٔ جدید نشان ندادهاند.