باران اسیدی، باران دوده‌یی، پیامدهای زیست‌محیطی ناشی از بمباران پالایشگاه و انبارهای نفت تهران‌

س. هوشمند

پنجشنبه ۷ خرداد ۱۴۰۵

مقدمه

حمله‌های هوایی جنایت‌کارانهٔ اسرائیل به پالایشگاه و انبارهای نفت در اطراف تهران در شامگاه ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ باعث آتش‌سوزی‌ گسترده و انتشار ستون‌های عظیم دود سیاه حاوی مواد سمی در جوّ و آسمان تهران شد. سوختن نفت خام و فراورده‌های نفتی باعث شد که مقدار زیادی هیدروکربن‌، دی‌اکسید گوگرد، و دی‌اکسید نیتروژن و همچنین احتمالاً  آلاینده‌‌هایی مانند بنزن، استون، تولوئن، و متیلن کلرید وارد لایه‌های پایینی جوّ تهران شود. در نتیجهٔ ورود این گازهای اسیدی و ذرات معلق به جوّ و بازگشت آنها به سطح زمین از طریق بارش باران در روزهای پس از این بمباران‌ها، هم‌میهنان ما در تهران– که در شرایط عادی در یکی از کلان‌شهرهای جهان با هوایی بسیار آلوده زندگی می‌کنند– شاهد ریزش باران سیاه شدند.

وجود مقدار زیادی مواد آلاینده، که همگی از مواد سرطان‌زا به‌ شمار می‌روند، خطری جدّی برای سلامت ساکنان تهران است. آسیب دیدن پوشش گیاهی و محصولات کشاورزی را نیز نباید نادیده گرفت. در ادامهٔ حمله‌های هوایی رژیم صهيونيستی اسرائیل به زیرساختارهای اقتصادی کشورمان، در صورت وارد آمدن آسیب‌های بیشتر به مراکز نفتی، ممکن است شاهد بارش دوبارهٔ باران سیاه  شویم که اثرهای آن پس از پایان این جنگ می‌تواند تا مدت‌ها ادامه داشته باشد.

در منطقه، آن هم پس از آتش‌سوزی چاه‌های نفت کویت که در سال ۱۳۷۰ در طول جنگ خلیج فارس رخ داد، باران سیاه مشابهی بارید.

شدیدترین نوع باران سیاه چند ساعت پس از بمباران اتمی هیروشیما توسط آمریکا بارید. آن باران ترکیبی از خاکستر رادیواکتیو و آب بود که تقریباً غلظتی شبیه به قیر داشت. در برخی موارد، این باران آن‌قدر مواد رادیواکتیو در خودش داشت که پوست بدن را در معرض بارش می‌سوزاند.^۱

باران‌های اسیدی و  دوده‌یی از پیامدهای مهم آلودگی شدید هوا هستند که معمولاً پس از سوختن گستردهٔ سوخت‌های فسیلی، به‌ویژه در آتش‌سوزیِ مخازن نفتی، رخ می‌دهد. [باران‌های اسیدی و دوده‌یی] موادی‌اند که به‌طور مستقیم کیفیت عادی هوا را بسیار کاهش می‌دهند و برای سلامت عمومی می‌توانند خطرهای جدّی ایجاد کنند.

در این مقاله سازوکارِ این پدیده‌ها و ترکیب‌های شیمیایی و اثرهای کوتاه‌مدت و بلندمدت آن‌ها بر هوا، خاک، آب‌های زیرزمینی، و سلامت انسان بررسی می‌شود.

۱. باران اسیدی: تعریف و سازوکار آن

باران اسیدی به بارشی گفته می‌شود که عدد pH [شاخص اسیدی/بازی بودن] آن کمتر از ۵٫۶ و خاصیت اسیدی داشته باشد. مهم‌ترین گازهای پیش‌ساز و ترکیب‌های اصلی ایجادکنندۀ آن دی‌اکسید گوگرد (SO₂) و اکسیدهای نیتروژن (NO_x) هستند. این گازها در جوّ زمین به آب و اکسیژن واکنش نشان می‌دهند و اسیدهای زیر را می‌سازند:

• ۰ اسید سولفوریک (SO₂ → H₂SO₄)
• ۰ اسید نیتریک (NOx → HNO₃)

این اسیدها در قطره‌های باران حل و باعث اسیدی‌ شدن بارش می‌شوند.^۲

۲. باران دوده‌یی: تعریف و سازوکار آن

باران دوده‌یی نوعی بارش آلوده به ذرات معلق کربنی و نفتی است که معمولاً پس از آتش‌سوزی‌های بزرگ رخ می‌دهد. این پدیده بخشی از فرایند رسوبِ تر (Wet Deposition) در علم هواشناسی است.

ترکیبات اصلی و فرایند تشکیل باران دوده‌یی:

• ۰ هیدروکربن‌های حاصل از سوختن ناقص و دوده
• ۰ هیدروکربن‌های نسوخته، خاکستر، و فلزات سنگین مانند نیکل و وانادیوم

ذرات دوده‌ که وارد جوّ می‌شوند به‌منزلهٔ هسته‌های میعان [تبدیل شدن گاز به مایع] عمل می‌کنند و پس از آنکه بخار آب به دور آنها جمع شد و سنگین شدند، به‌صورت باران  فرومی‌ریزند. (این بارشی است تیره و گاهی هم چرب)

۳. تفاوت باران اسیدی و باران دوده‌یی

۴. گازها و ذرات آلایندهٔ‌ ناشی از آتش‌سوزیِ منابع نفتی کدام‌اند؟

• ۰ منواکسید گوگرد (SO)
• ۰ اکسیدهای نیتروژن (No_x)
• ۰ دوده و ترکیبات سمی، بنزن وهیدروکربورهای آروماتیک چندحلقه‌یی (سرطان‌زا)، منواکسید کربن (CO)، و ذراتی کوچک معلق در هوا PM2.5 , PM10 (ذرات به اندازهٔ ۲٫۵ تا ۱۰ میکرون)

۵. اثرات سوءِ  زیست‌محیطی( هوا، خاک، و آب)

• ۰ کوتاه‌مدت: افزایش شدید آلودگی هوا، کاهشِ دید، و تحریکِ سیستم تنفسی
• ۰ بلندمدت: تغییرِ کیفیتِ شیمیایی جوّ، بیماری‌های مُزمن ریوی
• ۰ افزایش فلزاتِ سنگین در خاک باعث اسیدی شدن و کاهش فعالیت میکروبی‌ و درنتیجه کاهش حاصلخیزی و آسیب دیدن کشاورزی می‌شود. نفوذ آلاینده‌ها به عمق خاک باعث آلودگی آب‌های زیرزمینی با این هیدروکربن‌ها می‌شود (خطر برای آب آشامیدنی)

۶. اثرات بر سلامت انسان

• ۰ کوتاه‌مدت: سوزش چشم و پوست، سرفه و تنگی نفس، سردرد و تهوع
• ۰ بلندمدت: سرطان (ریه و خون)، بیماری‌های قلبی-عروقی، آسیب دیدن کبد و کلیه

پایان سخن

باران اسیدی و باران دوده‌یی صرفاً پدیده‌هایی جوّی نیستند، بلکه بازتابی از بحران عمیق زیست‌محیطی و انسانی‌اند. آنچه در روزهای گذشته در تهران و روزهای اخیر به‌ویژه در منطقه‌هایی مانند بندر ماهشهر (بر اثر بمباران مجتمع پتروشیمی امیرکبیر، ۱۸ فروردین ۱۴۰۵) مشاهده می‌شود- از آلودگی شدید هوا تا مهاجرت اجباری ساکنان- نشان‌دهندهٔ اثرات گسترده و چندلایهٔ تخریب زیرساخت‌های نفتی است. ورود این آلاینده‌ها به چرخه‌های طبیعی، هوا، خاک، و آب زنجیرهٔ غذایی را آلوده می‌کند و تهدیدی پایدار برای سلامت انسان است. اثرات این پدیده‌ها نه‌تنها فوری، بلکه در بسیاری موارد بلندمدت و انباشتی است و می‌تواند تا سال‌ها ادامه یابد. از این‌ رو، در صورت ادامه یافتن جنگ و آسیب دیدن زیرساختارهای اقتصادی به‌ویژه صنایع نفت و پتروشیمی در میهن‌مان و منطقه، در کنار خسارت‌های عظیم اقتصادی، توجه به پیامدهای زیست‌محیطی چنین رخدادهایی ضرورتی اساسی برای حفظ سلامت عمومی و پایداری محیط زیست است.^۳

---

منابع:

1-Seinfeld, J. H., & Pandis, S. N. (2016). Atmospheric chemistry and physics. Wiley.

2-Likens, G. E., & Bormann, F. H. (1974). Acid rain: A serious  regional environmental problem. Science.

3-Kampa, M., & Castanas, E. (2008). Human health effects of air pollution. Environmental Pollution.

از نشریهٔ به سوی آینده