پاپ لئو چهاردهم در مراسم ارائهٔ دایرةالمعارف خودش به سخنان پیترو پارولین،دبیر امور خارجی واتیکان، گوش میدهد. عکس از الساندرا تارانتینو، آسوشیتد پرس.
سهشنبه ۵ خرداد ۱۴۰۵
پاپ لئو چهاردهم و دایرهالمعارف تازهاش دربارهٔ هوش مصنوعی: هشدار علیه «فرهنگ قدرت».
فریبرز شایگان – اندیشهٔ نو: به گزارش واتیکان نیوز، واتیکان روز دوشنبه ۲۵ مه (۴ خرداد) شاهد یکی از کمسابقهترین رویدادهای دوران پاپی لئو چهاردهم، رهبر کلیسای کاتولیک بود، پاپی که فقط یک سال از انتخابش میگذرد و نخستین پاپ متولد آمریکاست. برخلاف سنّت دیرینهٔ کلیسا که معمولاً کاردینالها چنین اسنادی را معرفی میکنند، پاپ لئو چهاردهم خودش پشت تریبون رفت تا نخستین دایرةالمعارف دوران پاپیاش را ارائه کند. این سند، که عنوانش «Magnifica Humanitas» یا «انسانیت باشکوه» است، به گفتهٔ خودش برای حفاظت از کرامت انسان در عصر هوش مصنوعی نوشته شده است.
این دایرةالمعارف در مراسمی به مناسبت صد و سی و پنجمین سالگرد رروم نوواروم، (Rerum Novarum) رونمایی شد که یکی از مهمترین و اثرگذارترین دایرةالمعارفهای اجتماعی کلیسای کاتولیک است. پاپ لئو سیزدهم رروم نوواروم (به معنای «دربارهٔ امور نو» یا «شرایط جدید» پس از انقلاب صنعتی) را در ۱۵ مه ۱۸۹۱ منتشر کرد.
و حالا پاپ لئو چهاردهم رویهٔ پیشینیانش را ادامه داده و اولین دایرةالمعارف خودش را در اوضاع و احوال تازه دربارهٔ حفاظت از انسان در زمانهٔ هوش مصنوعی منتشر کرده و خواستار حفاظت از بشر، ترویج حقیقت، کرامت کار، عدالت اجتماعی، و صلح شده است.
هوش مصنوعی: تهدیدی که پاپ آن را «بزرگترین خطر امروز برای جامعهٔ بشری» میداند
پاپ لئو در این سند آنچه را «فرهنگ قدرت» مینامد نقد میکند. به باور او، موتور محرک رشد افسارگسیختهٔ فناوریهای نوین همین فرهنگ قدرت است. او هشدار میدهد که هوش مصنوعی در حال نفوذ کردن به همهٔ عرصههای زندگی از کار و اقتصاد گرفته تا سیاست و جنگ است و باید «سختگیرانهترین محدودیتهای اخلاقی» در مورد آن برقرار شود.
او در این سند مینویسد که توسعه و کاربرد هوش مصنوعی در جنگ باید محدود شود تا «احترام به کرامت انسانی و حرمت زندگی تضمین شود» و از مسابقهٔ تسلیحاتی جلوگیری شود.
پاپ لئو در بخش دیگری از این سند یا راهنمای اجتماعی به «احیای نگرانکنندهٔ جنگ بهعنوان ابزاری در سیاست بینالملل» اشاره میکند و میگوید هوش مصنوعی به «عادیسازی جنگ» کمک کرده است. او هشدار میدهد که برخی سامانههای تسلیحاتی خودران «عملاً فراتر از دسترس انسان» و خارج از کنترلاند.
او تأکید میکند:
«خلعسلاح هوش مصنوعی یعنی آزاد کردن آن از ذهنیت رقابت مسلحانه… این به معنای رد کردن فناوری نیست، بلکه منظور جلوگیری از تسلط آن بر بشر است.»
نقد صریح سیلیکون وَلی و تمرکز قدرت دیجیتال
پاپ لئو در بخشی از دایرةالمعارف که آشکارا متوجه شرکتهای بزرگ فناوری است هشدار میدهد که قدرت واقعی در حوزهٔ دیجیتال «در دست دولتها نیست، بلکه در دست بازیگران عمدهٔ اقتصادی و فناوری است».
او مینویسد که تمرکز چنین قدرتی در دست عدهای معدود به «وابستگیها، محرومیتها، دستکاریها، و نابرابریهای جدید» منجر میشود، که هشداری مستقیم به سیلیکون وَلی و ساختارهای قدرت دیجیتال امروز تلقی میشود.
حضور چهرههای شاخص فناوری در واتیکان
در مراسم ارائهٔ سند، برخی از چهرههای برجستهٔ فناوریهای پیشرفته نیز حضور داشتند. کریستوفر اولا، یکی از بنیانگذاران شرکت آمریکایی آنتروپیک (Anthropic)، در کنار پاپ نشسته بود. اولا گفت که توسعهٔ هوش مصنوعی را نمیتوان به شرکتهای فناوری واگذار کرد و هشدار داد:
«احتمال واقعی وجود دارد که هوش مصنوعی در مقیاسی بسیار وسیع جایگزین نیروی کار انسانی شود.»
او افزود که اگر چنین شود، حمایت از کسانی که شغلشان را از دست میدهند «الزام اخلاقی تاریخی» خواهد بود. اولا همچنین گفت که شرکتهای فناوری زیر فشارهای تجاری، ژئوپلیتیکی، و شخصی قرار دارند و همین امر ضرورت نظارت بیرونی دولتها، رهبران مذهبی، و جامعهٔ مدنی را افزایش میدهد.
اعتراف تاریخی پاپ دربارهٔ بردهداری
یکی از بخشهای مهم و کمسابقهٔ این دایرةالمعارف عذرخواهی پاپ بابت تأخیر طولانی کلیسای کاتولیک در محکوم کردن بردهداری است.
او مینویسد:
«وقتی به رنج و تحقیر عظیمی که بسیاری متحمل شدهاند فکر کنیم… نمیتوان غمی عمیق را احساس نکرد. به همین دلیل، به نام کلیسا، صمیمانه طلب بخشش میکنم.»
این نخستین بار است که یک رهبر کلیسای کاتولیک نقش تاریخی پاپها در اعطای اختیار به حاکمان اروپایی برای بردگی «کافران» را بهصراحت به رسمیت میشناسد.
واکنش الهیدانان و پژوهشگران
در میان حاضران، الهیدانان و پژوهشگران نیز حضور داشتند. آنا رولندز، استاد اندیشهٔ اجتماعی کاتولیک، گفت که این دایرةالمعارف «چشمانداز انجیل را بر فرهنگهای هوش مصنوعی اعمال میکند» و هشدار میدهد که «فرهنگ قدرت» در حال شکل دادن به کار، خانواده، آموزش، و سیاست است.
واتیکان سالهاست که در حوزهٔ اخلاق هوش مصنوعی فعال است و با شرکتهایی مانند مایکروسافت و گوگل گفتوگوهای منظم دارد. پاپ لئو تأکید کرد که کلیسا نمیخواهد فناوری را رد کند، بلکه میخواهد دربارهٔ استفادهٔ صحیح از آن گفتوگو کند.
کریستوفر وایت، پژوهشگر دانشگاه جورج تاون، نیز گفت پاپ لئو «تمام قدرت دفترش را در خدمت تلاشهای کلیسا برای گفتوگو با شرکتهای بزرگ فناوری گذاشته است» و تأکید کرد که قصد کلیسا این نیست که فناوری را رد کند، بلکه میخواهد دربارهٔ استفادهٔ صحیح از آن گفتوگو کند.
پیام پایانی: انسان ابزار تولید نیست
در نهایت، پیام اخلاقی پاپ روشن و صریح است:
انسانها «ابزار تولید» نیستند، بلکه موجوداتی با کرامت ذاتیاند.
کریستین آلن، مدیر خیریهٔ کاتولیک کافود، گفت:
«ما صرفاً ابزارهای تولید نیستیم، بلکه موجودات زندهای هستیم که قطبنمای اخلاقی به ما سپرده شده است.»
او افزود که در جهانی پُر از نابرابریها و نامتوازن بودنها، وظیفهٔ اخلاقی ماست که از هوش مصنوعی «مسئولانه» استفاده کنیم و اجازه ندهیم این فناوری به «تشدید نابرابری و رنج» منجر شود.
دایرةالمعارف پاپ لئو چهاردهم با ترکیب کردن هشدارهای اخلاقی، اعتراف تاریخی، و نقد ساختارهای قدرت دیجیتال یکی از مهمترین اظهارنظرها و سندهای واتیکان در بحث جهانی دربارهٔ آیندهٔ هوش مصنوعی شده است که شاید پیامدهایی جدّی نهفقط برای کاتولیکها، بلکه برای سیاستگذاران، شرکتهای فناوری، و جامعهٔ جهانی داشته باشد.