مهندسان کوبایی با استفاده از فناوری نوآورانهٔ فراوری نفت خام سنگین که در داخل کشور طراحی و ابداع شده است یکی از پالایشگاههای آن کشور را اداره میکنند.
گزارشی از تلهسور
ترجمهٔ فریبرز شایگان
سهشنبه ۸ اردیبهشت ۱۴۰۵
دستاوردهای تازه در فناوری پالایش نفت خام سنگین کوبا پیشرفت بزرگی است که تولید سوخت مورد نیاز محلی را ممکن ساخته و استقلال انرژی را در بحبوحهٔ تحریمهای آمریکا تقویت میکند.
فناوری پالایش نفت خام سنگین در کوبا نقطهعطفی در چشم انداز انرژی آن کشور بوده است، زیرا دانشمندان و مهندسان کوبایی برای اولین بار موفق شدند نفت خام با چگالی و گرانرَوی (ویسکوزیته) زیاد را با استفاده از روشهای ابداعشدهٔ داخلی پالایش کنند. این دستاورد ادعاهای چنددههیی دربارهٔ محدودیت منابع نفتی و فناوری نفتی کوبا را زیر سؤال میبرد و نشانهای از تغییر راهبردی بهذسوی استقلال بیشتر در عرصهٔ تأمین انرژی کوباست.
این پیشرفت پس از یک فرایند آزمایشی موفق تأیید شد که در آن دیزل، نفتا، و نفت کوره با کیفیت تجاری تولید شد که همه هم از ذخایر خام کشور به دست آمدهاند. این نقطهعطف بازتاب و حاصل سالها پژوهش است که در مرکز پژوهشهای نفت (CEINPET) کوبا انجام شده است، مؤسسهای که زیرمجموعهٔ اتحادیهٔ دولتی نفت کوبا (CUPET) است.
میگل دیاز-کانل، رئیسجمهور کوبا، در جلسهٔ شورای نوآوری ملی در آوریل ۲۰۲۶ اهمیت این فناوری را برجسته کرد و گفت که این دستاور «تابوی دیرینهای را می شکند» که مبتنی بر این باور است که نفت خام کوبا را نمیتوان بهطور مؤثری تصفیه کرد یا آن را در کاربردهایی فراتر از احتراق مستقیم در نیروگاههای حرارتی برق استفاده کرد.
فناوری پالایش نفت خام سنگین کوبا سد تاریخی را شکست
فرایند جدید بر پایهٔ تبدیل حرارتی ابداع شده است که در آن ساختار مولکولی نفت خام سنگین از طریق گرمایش کنترلشده تغییر داده میشود. این امر باعث میشود که پیچیدهترین ترکیبات نفت تجزیه شوند و گرانرَوی (لزجت یا ویسکوزیته) کاهش زیادی پیدا کند و تصفیهٔ بیشتر ممکن شود.
ذخایر نفت کوبا، بهویژه ذخایری که در امتداد کمربند نفتی شمالی قرار دارند، بهخاطر ویژگیهای چالشبرانگیزشان شناخته شدهاند. این دشواریها شامل محتوای زیاد گوگرد و چگالی و گرانرَوی زیاد است، عواملی که پالایش را هم از نظر فنی دشوار و هم از نظر اقتصادی ناکارآمد کرده است.
به گفته ایرنالدو پرز کاردوسو، معاون مدیر CUPET، اهمیت این نوآوری بهویژه در این است که نیاز به نفتای وارداتی را از بین میبرد که برای رقیق کردن نفت خام سنگین استفاده میشد. کمبود نفتا، که از سال ۲۰۱۹ با تحریمها و اقدامات ردیابی سوخت آمریکا تشدید شده است، تواناییهای پالایش کوبا را بسیار محدود کرده است.
این فناوری با کاهش دادن وابستگی به ورودیهای خارجی به کوبا امکان میدهد نفت خام را با استفاده از راهحلهای کاملاً داخلی فراوری کند که عاملی کلیدی در تقویت استقلال انرژی ملی آن کشور است.
تولید در مقیاس صنعتی و گسترش استراتژیک
مرحلهٔ بعدی فناوری پالایش نفت خام سنگین کوبا شامل گسترش این فرایند در مقیاس صنعتی از طریق کارخانهٔ آزمایشی در پالایشگاه سرجیو سوتو در کابایگوان، در سانکتی اسپیریتوس است. این تأسیسات بهدلیل زیرساختها، تخصص فنی، و تجربهٔ عملیاتی موجود در حوزهٔ پالایش نفت خام سنگین از سال ۲۰۱۰ انتخاب شده است.
این کارخانهٔ آزمایشی دادههای مهندسی حیاتی مورد نیاز برای توسعهٔ این فناوری در سراسر کشور را تولید خواهد کرد. مقامات دولتی انتظار دارند که گسترش موفق این فناوری در مقیاس صنعتی امکان ساختن چند واحد فراوری در مناطق استراتژیک را فراهم کند، هزینههای حملونقل را کاهش دهد، و بهرهوری تولید سوخت را بهبود بخشد.
مرحلهٔ دوم توسعه بر فرایندهای کاتالیزوری با استفاده از کانیهای محلی مانند لاتریتها تمرکز دارد. هدفِ این نوآوری حل کردن مشکل بزرگ دیگری است: کاهش میزان گوگرد در نفت خام کوبا. پژوهشگران امیدوارند با بهرهگیری از منابع طبیعی داخلی بتوانند سیستم پالایش کاملاً یکپارچهای فراهم کنند که هم پایدار و هم مستقل از ورودیهای (نهادههای) خارجی باشد.
موفقیت آزمایشی در سانتیاگو د کوبا
تلاشهای موازی در پالایشگاه هرمانوس دیاز در سانتیاگو د کوبا نیز نتایج امیدوارکنندهای داشته است. مهندسان آنجا با موفقیت نفت خام داخلی تفکیکشده را فراوری و تولید کردند:
- ۰ دیزل تجاری مناسب برای حملونقل و صنایع
- ۰ نفتای حلال که در فرایندهای استخراج نفت استفاده میشود
- نفت کوره برای تولید انرژی و استفاده در صنعت نیکل
این نتایج اثربخشی عملی فناوری جدید را فراتر از شرایط آزمایشگاهی نشان میدهد و اعتماد به توسعهٔ آن در مقیاس صنعتی را تقویت میکند.
رئیسجمهور دیاز-کانل تأکید کرد که این دستاوردها بازتاب دهنده توانایی علوم و مهندسی کوبا برای پاسخ دادن به چالشهای ساختاری است، بهویژه در شرایطی که آن کشور با محدودیتهای اقتصادی و دسترسی محدود به بازارهای جهانی انرژی روبهروست.
زمینه ژئوپلیتیکی و حاکمیت انرژی
ابداع و کاربرد فناوری جدید پالایش نفت خام سنگین در کوبا را باید در چارچوب ژئوپلیتیکی گستردهتری دید. دهههاست که کوبا با تحریمهای شدید آمریکا مواجه بوده که دسترسی به واردات سوخت، فناوری پالایش، و تأمین مالی بینالمللی را محدود کرده است. این اقدامات در سالهای اخیر شدت یافته و به کمبود مکرر انرژی و فشار بر سیستم ملی تولید برق و برقرسانی منجر شده است.
بنابراین، توانایی پالایش نفت خام سنگین داخلی بیش از یک دستاورد فنی برای کوبا و تغییری استراتژیک بهسوی تابآوری انرژی است. کوبا در پی کاهش وابستگی به سوختهای وارداتی و فناوریهای خارجی میتواند خودش را برای مقاومت بهتر در برابر فشارهای ژئوپلیتیکی و نوسانهای بازار آماده کند.
این ابداع جدید همچنین پیامدهایی برای تحولات انرژی منطقهیی در آمریکای لاتین و کارائیب دارد، جایی که کشورها بیش از پیش بهدنبال یافتن تعادل بین حاکمیت مستقل بر منابع طبیعی و محدودیتهای زیستمحیطی و اقتصادی هستند. رویکرد کوبا ممکن است الگویی برای کشورهای دیگری باشد که ذخایر نفت خام سنگین دارند، اما ظرفیت پالایش محدودی دارند.
پیامدهای اقتصادی و صنعتی
اجرای موفق این فناوری در عمل میتواند تأثیر گستردهای بر اقتصاد کوبا داشته باشد. تأثیرهای کلیدی بالقوه شامل این موارد است:
- ۰ کاهش هزینهٔ واردات سوختهای تصفیهشده
- ۰ افزایش پایداری در تولید برق
- ۰ افزایش بهرهوری در بخشهای صنعتی مانند نیکل و تولید صنعتی
- ۰ فرصتهایی برای صادرات فناوری یا همکاری منطقهیی
کوبا با تبدیل کردن منبعی که پیشتر کمتر استفاده شده بود به دارایی اقتصادی ارزشمند میتواند تراز پرداختهایش را نیز بهبود بخشد و آسیبپذیریاش در برابر شوکهای خارجی را هم کاهش دهد.
نوآوری علمی و توسعه ملی
در اصل، فناوری پالایش نفت خام سنگین کوبا نشاندهندهٔ تعهد گستردهتر آن کشور به نوآوری علمی بهعنوان محرک توسعهٔ ملی است. در این پروژه پژوهشگران، مهندسان، و سیاستگذاران در تلاشی هماهنگ برای مقابله با چالشی حیاتی گرد هم آمدند و همکاری کردند.
مشارکت مؤسساتی مانند CEINPET اهمیت سرمایه گذاری بلندمدت در تحقیق و توسعه حتی در شرایط محدود را برجسته میکند. همچنین، نشاندهندهٔ اهمیت نقش سیستمهای نوآوری دولتی در دستیابی به هدفهای راهبردی است.