الف. هوشیار
یکشنبه ۶ اردیبهشت ۱۴۰۵
مقدمه: یک افسانهٔ رایج و یک واقعیت پیچیده
در روایتهای رایج در شبکههای اجتماعی، داستان ساده است: «درآمد نفتی عراق مستقیماً به آمریکا میرود و بغداد کنترلی بر آن ندارد.» این روایت اگرچه بر واقعیتی تاریخی تکیه دارد، اما در شکل امروزیاش گمراهکننده است. واقعیت پیچیدهتر و در عین حال مهمتر است: عراق مالک درآمد نفتیاش است، اما در معماری مالی جهانیای عمل میکند که دسترسی به این درآمد- بهویژه در حوزهٔ دلار- بهلحاظ ساختاری زیر نفوذ آمریکا قرار دارد. در اینجا میکوشیم این سازوکار را از ریشههایش در پس از جنگ ۲۰۰۳ تا کارکرد امروزیاش بهدقت شناسایی کنیم و در نهایت پیامدهایش را برای درک مفهوم «حاکمیت» در اقتصاد جهانی توضیح دهیم.
۱. نقطهٔ آغاز: نظم پس از ۲۰۰۳ و صندوق توسعهٔ عراق
پس از یورش نظامی آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، ساختاری مالیای به نام صندوق توسعه برای عراق (Development Fund for Iraq-DFI) ایجاد شد که بر اساس آن،
● تمام درآمدهای نفتی عراق
● در حسابی در بانک فدرال رزرو نیویورک نگهداری میشد.
این سازوکار با پشتوانهٔ قطعنامهٔ ۱۴۸۳ شورای امنیت سازمان ملل متحد شکل گرفت و هدف رسمیاش
● جلوگیری از سوءاستفاده از منابع،
● ایجاد شفافیت در دورهٔ گذار، و
● بازسازی دولت عراق
بود. اما نکتهٔ کلیدی اینجاست: این صندوق سازوکاری موقتی بود، نه نظمی دائمی. با انتقال تدریجی حاکمیت به دولت عراق (۲۰۰۴–۲۰۱۱)، این ساختار بهتدریج تغییر کرد.
۲. امروز وضع چطور است؟ مسیر واقعی پول نفت
در وضع کنونی، جریان مالی نفت عراق چنین است:
الف) فروش نفت
نفت عراق از طریق سازمان دولتی بازرگانی نفت (State Organization for Marketing of Oil -SOMO) در بازار جهانی- تقریباً همیشه به دلار- فروخته میشود.
ب) دریافت درآمد
درآمد حاصل به حسابهایی به نام بانک مرکزی عراق واریز میشود که بخشی از آن در بانکهای خارجی نگهداری میشود (از جمله فدرال رزرو نیویورک).
ج) استفادهٔ داخلی
دولت عراق برای تأمین هزینههای داخلیاش دلار را به نظام بانکی داخلی تزریق میکند و آن را به دینار تبدیل میکند.
۳. گره اصلی: دلار بهعنوان زیرساخت قدرت
اگر مالکیت پول با عراق است، پس منبع بحث و اختلافنظرها کجاست؟ پاسخ در یک کلمه است: خودِ دلار. در اقتصاد جهانی امروز،
● دلار نهفقط ارز، بلکه زیرساخت پرداخت بینالمللی است، و
● هر تراکنش دلاری عملاً از سیستم مالی آمریکا عبور میکند.
این فرایند به آمریکا سه اهرم کلیدی میدهد:
۱- نظارت (انطباق، مقابله با پولشویی، تحریم)
۲- کنترل جریان (تأخیر یا مسدودسازی تراکنشها)
۳- فشار سیاسی غیرمستقیم
نمونهٔ روشن آن محدودیتهایی است که در سالهای ۲۰۲۲–۲۰۲۳ بر انتقال دلار به عراق اعمال شد که منجر به
● کاهش عرضهٔ دلار در بازار عراق،
● سقوط ارزش دینار، و
● فشار اقتصادی داخلی
شد.
۴. «حراج دلار»: نقطهٔ اصطکاک داخلی
یکی از ویژگیهای خاص اقتصاد عراق سازوکاری است که بهطور غیررسمی به آن «حراج دلار» گفته میشود:
● بانک مرکزی دلارهای نفتیاش را به بانکهای تجاری میفروشد
● این بانکها از آن برای واردات یا معاملات استفاده میکنند
اما این سیستم
● سالها محل فساد بوده،
● به خروج سرمایه انجامیده، و
● در برخی موارد برای دور زدن تحریمها (مثلاً به نفع ایران یا سوریه) استفاده شده است.
به همین دلیل، آمریکا فشار زیادی برای اصلاح این سیستم وارد کرده است.
۵. حاکمیت در قرن ۲۱: مالکیت بدون کنترل کامل
آنچه در عراق میبینیم وضعیتی گذرا نیست، بلکه نشانهای از الگویی گستردهتر است.
در این الگو،
● هر کشوری مالک منابع خودش است،
● اما دسترسی به ارزش این منابع از طریق شبکههایی است که فراملیاند و اغلب زیر سلطهٔ قدرتهای بزرگ قرار دارند.
به تعبیر دقیقتر: حاکمیت امروز کمتر به کنترل بر دارایی و بیشتر به کنترل بر کانالهای دسترسی به آن وابسته است.
در این معنا، حساب عراق در نیویورک نه نشانهٔ «استعمار مالی کلاسیک»، بلکه نمونهای از ادغام در یک نظم مالی جهانی نامتقارن است.
۶. نتیجهگیری: فراتر از عراق
مورد عراق استثنا نیست، بلکه نمونهای است از چیزی که میتوان آن را چنین توصیف کرد:
● اقتصاد ملی + زیرساخت مالی جهانی = حاکمیت ترکیبی
این الگو را میتوان در بسیاری از کشورهای نفتی یا در حال توسعه دید، از خاورمیانه تا آفریقا. در این چارچوب، سؤال اصلی دیگر این نیست که
● «چه کسی مالک منابع است؟»
بلکه این است که
● چه کسی بر جریان ارزش کنترل دارد؟
و پاسخ این سؤال ما را از بغداد به نیویورک، و از اقتصاد سیاسی کلاسیک به ژئواکونومی-مالی قرن ۲۱ میبرد.
منابع :
● United Nations Security Council, Resolution 1483 (2003)
(سالهای مختلف)● International Monetary Fund (IMF), Iraq: Staff Reports and Article IV Consultations
(گزارشهای دورهیی) ● World Bank, Iraq Economic Monitor
(گزارشهای عمومی درباره حسابهای خارجی) ● U.S. Treasury & Federal Reserve Bank of New York
(گزارشها دربارهٔ محدودیتهای دلاری عراق از ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۳)● Financial Times
(پوشش خبری اصلاحات سیستم حراج ارز عراق)● Reuters
(گزارشها دربارهٔ نقش دلار در سیستم مالی جهانی) ● BIS (Bank for International Settlements
(تحلیلهای اقتصاد سیاسی عراق) ● Fanack / Chatham House
(گزارشهای مربوط به ساختار مالی عراق پس از ۲۰۰۳) ● Kirkpatrick, David D. et al., The New York Times