نفتکشها در پایانهٔ خور فکان، از بندرهای اصلی کانتینری در امتداد تنگهٔ هرمز، در شارجه، ۲۳ ژوئن ۲۰۲۵. عکس از AFP - GIUSEPPE CACACE
شنبه ۲۹ فروردین ۱۴۰۵
با ادامه یافتن جنگ ایران و مسدود شدن تنگهٔ راهبردی هرمز، کشورهای منطقهٔ خلیج فارس بهدنبال ایجاد مسیرهایی جایگزین برای صادرات نفت و گاز خود هستند و پروژههای متعدد، از خطوط لولهٔ عظیم گرفته تا طرحهای بلندپروازانه کانال، بار دیگر در دستور کار قرار گرفته است. با این حال، بیاعتمادی میان کشورها همچنان مانع بزرگی است و حتی در صورت ایجاد مسیرهای جایگزین هم زیرساختهای انرژی همچنان در معرض تهدید قرار خواهند داشت.
تنگهٔ هرمز، گذرگاه باریک دریایی که فقط چند ده کیلومتر عرض دارد، یکی از حیاتیترین شریانهای انرژی جهان است و با بسته شدن آن در اوایل مارس (اواخر اسفند ۱۴۰۴)، اقتصاد کشورهای منطقه و حتی اقتصاد جهانی با شوک شدیدی مواجه شد. از همان زمان ارائهٔ طرحهایی برای ایجاد مسیرهای جایگزین، ارتباطات جدید، و ساختن پایانههای تازه افزایش یافته و نقشههای منطقه در حال بازطراحی است.
چالش فوری یافتن راهی برای انتقال روزانه ۲۰میلیون بشکه نفت است که پیش از جنگ از طریق تنگهٔ هرمز عبور میکرد. این امر مستلزم طراحی خطوط لولهٔ جدید است. به گفته رابین میلز، مدیرعامل یک شرکت مشاورهٔ انرژی در دُبی و پژوهشگر مرکز سیاست انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا، «کشورها چارهای جز بررسی جدّی این موضوع ندارند. همهٔ آنها در فکر توسعهٔ مسیرهای جایگزین از طریق خط لوله هستند تا وابستگیشان به تنگهٔ هرمز را کاهش دهند.»
بحث دربارهٔ دوران «پساهرمز» پیشتر نیز مطرح شده بود
ایدهٔ دور زدن تنگهٔ هرمز جدید نیست و سناریوی بسته شدن آن قبلاً چندین بار مورد بررسی قرار گرفته است.
در سال ۱۹۸۱، در جریان جنگ ایران و عراق، عربستان سعودی خط لولهٔ «شرق-غرب» موسوم به «پترولاین» را احداث کرد، مسیری به طول ۱۲۰۰ کیلومتر که نفت را از میادین شرق آن کشور به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل میکند. این زیرساخت در هفتههای اخیر به برگ برندهٔ عربستان سعودی تبدیل شده و ظرفیت آن از ۲۸ فوریه (۹ اسفند) تقریباً دهبرابر شده و از کمتر از ۸۰۰هزار بشکه در روز به نزدیک ۷میلیون بشکه رسیده است.
تنها مسیر دیگر برای دور زدن هرمز خط لولهٔ نفت خام ابوظبی امارات است که در سال ۲۰۱۱ تکمیل شد و میادین نفتی حبشان را به بندر فجیره متصل میکند. این خط لوله نیز در هفتههای اخیر با ظرفیت زیاد کار کرده، اما هنوز قادر به انتقال کل تولید امارات نیست.
آیا باید ظرفیت این زیرساختها افزایش یابد یا مسیرهای جدیدی ساخته شود؟
کارشناسان بر این باورند که عربستان سعودی و امارات متحده عربی بدون شک فعالیتهایشان را با استفاده از مسیرهای موجود توسعه خواهند داد. اما برای کشورهایی مانند کویت و قطر که چنین زیرساختی ندارند ایجاد مسیرهای جدیدی که باید از کشورهای ثالثی مانند عربستان سعودی یا شاید عراق عبور کند اجتنابناپذیر است.
با وجود این، حتی در صورت ایجاد مسیرهای جایگزین، زیرساختهای انرژی همچنان در معرض تهدید قرار دارند. در هفتههای اخیر تأسیسات نفتی و بندرها در فجیره و ینبع هدف حمله قرار گرفتهاند. اگر مسیر انتقال به دریای سرخ منتقل شود، تنگهٔ بابالمندب نیز، بهعنوان گلوگاهی جدید، در معرض تهدید نیروهای نیابتی ایران مانند حوثیها قرار خواهد گرفت.
رقابت ژئوپلیتیکی در خلیج فارس
بسته شدن تنگه هرمز رقابت ژئوپلیتیک جدیدی ایجاد کرده است. برخی کشورها میخواهند به قطب جدید منطقه تبدیل شوند و در این میان عربستان سعودی بهدلیل موقعیت و وسعت و موقعیت جغرافیاییاش مزیتهایی دارد.
با این حال، بیاعتمادی میان کشورها همچنان مانع بزرگی است، زیرا که بسیاری از خط لولههای فرامرزی در گذشته بهعلت تنشهای سیاسی تعطیل شدهاند. تجربههایی مانند محاصرهٔ قطر در سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱ و رقابتهای منطقهیی نشان داده است که پروژههای مشترک بهسادگی میتوانند قربانی اختلافهای سیاسی شوند.
برخی کشورها هنوز ترجیح میدهند به یک گذرگاه دریایی مانند تنگهٔ هرمز، هرقدر هم که آسیبپذیر باشد، متکی باشند، زیرا که «همهٔ کشورهای کوچک خلیج فارس میخواهند تعادل بین ایران و عربستان سعودی را حفظ کنند و نباید فراموش کنیم که پایگاههای نظامی آمریکا در بحرین و کویت نیز برای محافظت از آنها در برابر عربستان سعودی عمل میکنند.»
پروژههای بلندپروازانه و هزینههای نجومی
سازمان بندرهای عربستان سعودی حدود یک ماه پیش، روز ۲۲ مارس (۲ فروردین)، با اشارهای ضمنی به مسدود شدن تنگهٔ هرمز از ایجاد یک «پل تجاری» جدید میان شهر شارجه در امارات متحده عربی و خاک عربستان با هدف «اتصال مستقیم»، «یکپارچگی بهتر منطقهیی»، و بهویژه «مسیر حملونقل قابلاعتمادتر» خبر داد. این کریدور زمینی و دریایی با ایجاد مسیری مطمئنتر برای انتقال انرژی به کشورهای خلیج فارس امکان میدهد تنگهٔ هرمز را دور بزنند.
برخی از کارشناسان، از جمله گابریل کالینز، مدیر مؤسسهٔ جیمز بیکر دانشگاه رایس هوستون، معتقدند که جنگها میتوانند به توسعهٔ زیرساختها کمک کنند، همانطور که در جنگ جهانی دوم شبکهٔ خط لوله در آمریکا گسترش یافت. از این رو، برخی کشورهای حوزهٔ خلیج فارس پیشنهاد پروژههایی بسیار بزرگتر را مطرح کردهاند، از جمله یک «ابرخطلوله» که از جنوب عراق تا سواحل عمان امتداد داشته باشد و بتواند روزانه تا ۱۰میلیون بشکه نفت را منتقل کند. با این حال، اجرای چنین پروژهای نیازمند سالها زمان و دههامیلیارد دلار سرمایهگذاری است و در صورت کوتاه بودن جنگ، ممکن است توجیه اقتصادی نداشته باشد.
برخی پروژهها، که پیش از این بهدلیل مقیاس عظیمشان کنار گذاشته شده بودند، نیز دوباره مطرح شدهاند. بهعنوان مثال، پروژهٔ کانال امارات که قرار است فجیره را در دریای عرب به دُبی متصل کند. طرح این پروژهٔ عظیم در سال ۲۰۰۸ ریخته شد. اجرای این پروژه مستلزم حفاری ۱۸۰ کیلومتر در مناطق کوهستانی است و هزینهای صدهامیلیارد دلاری دارد.
منبع: لوموند
از ار.اف.ای