ویکتور اوربان در دورهٔ نخستوزیریاش نظام آموزش عالی مجارستان را دگرگون کرد تا دانشگاهها را با ایدئولوژی محافظهکارانهٔ حزب سیاسیاش هماهنگ کند. عکس از شان گالوپ/گتی.
پنجشنبه ۲۷ فروردین ۱۴۰۵
رهبر جدید مجارستان وعدهٔ «تغییر سیستم» را داده است، اما پژوهشگران میگویند بازسازی علم به چیزی بیش از لغو و معکوس کردن قوانین دورهٔ ویکتور اوربان نیاز دارد.
آ. نعمتزاده – اندیشهٔ نو: شکست انتخاباتی ویکتور اوربان، نخستوزیر مجارستان، پس از ۱۶ سال در قدرت دولتی، مورد استقبال دانشمندان آن کشور قرار گرفته است. پژوهشگرانی که شاهد بودند ویکتور اوربان آزادی علمی را از بین برد، دانشگاهها را از خودمختاریشان محروم کرد، و مانع شد که مجارستان از اتحادیهٔ اروپا بودجه بگیرد، اکنون با احتیاط امیدوارند که جانشین او پتر (پیتر) مَجار (Péter Magyar) این آسیبها را ترمیم و جبران کند.
برخی نیز منتظر تأثیرهای پیدرپی این تحول در خارج از اروپا هستند. فرسایش سیستماتیک استقلال دانشگاهی در دولت اوربان الگویی برای اعمال تغییر در نظام پژوهشیای شد که اکنون در آمریکا در جریان است. در ضمن، مجارستان کانون نفوذ چین در اروپا دیده میشد، از جمله چون برنامههایی برای گشایش اولین پردیس دانشگاهی چینی در اتحادیهٔ اروپا داشت.
حزب تیسای (Tisza) پیتر مَجار در انتخابات پارلمانی یکشنبه (۲۳ فروردین) اکثریت دوسوم کرسیهای پارلمان را به دست آورد که برای اصلاح قانون اساسی مجارستان و لغو بسیاری از تغییرات ساختاری دولت اوربان کافی بود. اما اینکه این تغییرات تا چه حد به مراکز دانشگاهی و پژوهشی گسترش خواهد یافت هنوز مشخص نیست. پژوهشگران هشدار میدهند که صرفاً بازگرداندن نظام قدیم پیش از اوربان ممکن است برای جبران خسارتهای واردشده به آموزش عالی مجارستان کافی نباشد.
ایمولا ویلهلم، عصبشناس مرکز تحقیقات زیستی سگد (Szeged) مجارستان، میگوید: «آنچه اکنون بر سر علم مجارستان خواهد آمد هنوز بسیار نامشخص و پیشبینینشدنی است، اما دستکم امیدی داریم که آینده تغییرهای مثبتی به همراه داشته باشد. آنچه واقعاً نیاز داریم ثبات و شفافیت است. در چند سال اخیر محیط علمی اینجا بسیار متلاطم بوده است.»
بازگرداندن اعتماد
نظام علمی مجارستان در دورهٔ دولت اوربان و حزب فیدس (Fidesz) او دگرگون شد. تشکیلات آکادمی علوم مجارستان دگرگون شد و استقلال شبکهٔ پژوهشیاش کاهش یافت و مدیریت بسیاری از دانشگاهها به تراستهایی منتقل شد که هیئتمدیرههایی اداره میکردند که اعضای آنها اغلب منصوبان سیاسی منتخب حزب فیدس بودند. شورای اتحادیهٔ اروپا- گروهی از وزیران دولتهای هر یک از ۲۷ کشور عضو این اتحادیه، در سال ۲۰۲۲ در واکنش به این تغییرات توافق کردند که حدود ۶٫۳میلیارد یورو (۶٫۶میلیارد دلار آمریکا) بودجهٔ برنامههای پژوهشی و مبادله برای مؤسسات آموزش عالی و فرهنگی، از جمله ۲۱ دانشگاه در مجارستان را متوقف کند.
پیتر مجار در سخنرانی پیروزیاش وعده داد که حزبش «برای بازگرداندن حاکمیت قانون، دموکراسی چندفرهنگی، و نظام نظارت نهادها بر یکدیگر و پاسخگویی هر کاری خواهد کرد.»
بالاش لنگیل، جغرافیدان اقتصادی در دانشگاه کوروینوس بوداپست، میگوید علم و دانش احتمالاً اولویت فوری دولت جدید نخواهد بود، بلکه بخشهایی مانند مراقبتهای پزشکی و آموزش احتمالاً اولویت خواهند داشت. اما انجام برخی تغییرات نیازی به دخالت سیاسی ندارد. موضع اوربان دربارهٔ آزادی دانشگاهی باعث شد بسیاری از همکاران و همیاران لنگیل، در اعتراض اصولی به این وضع، از سفر به مجارستان خودداری کنند. لنگیل میگوید: «انتظار دارم این وضع تغییر کند.»
به گفتهٔ کورت دکتلایره، دبیرکل اتحادیهٔ دانشگاههای پژوهشی اروپا (LERU)، تعهد پیتر مجار به احیای روابط با اتحادیهٔ اروپا، همراه با بازگرداندن خودمختاری نهادی، قاعدتاً باید به دانشگاهها و مراکز پژوهشی مجارستان امکان دهد که بتوانند به مشارکت در پروژههای اروپایی بازگردند. او میگوید: «ما همچنین میتوانیم انتظار داشته باشیم که نخستوزیر و دولتش حامی و محافظ آزادی علمی باشند، برخلاف پیشینیانش. اکنون فرصت بزرگی برای مجارستان پیش آمده است تا از سیاست پژوهش و نوآوری اتحادیهٔ اروپا حمایت کند.»
لنگیل میگوید: «انتظار دارم مشارکت در پژوهشهای اروپایی آسانتر شود، اما هنوز زود است که بگوییم چه زمانی. ما میخواهیم دوباره عضو کامل حوزههای تحقیقات اروپایی باشیم. موضوع فقط کمبود پول نیست. موضوع از دست دادن سرمایهٔ اجتماعی و اعتماد است.»
دکتلایره اضافه میکند که امیدوار است نتیجهٔ انتخابات مجارستان الهامبخش کشورهای دیگری باشد که با چالشهای مشابهی مواجه شدهاند. او میگوید: «هنوز امید هست. در نهایت، دموکراسی و آزادی علمی پیروز خواهند شد.»
اصلاحات، نه صرفاً بازگشت به گذشته
به گفتهٔ آندرهآ پتو، تاریخدان دانشگاه اروپای مرکزی که در سال ۲۰۱۹ بهعلت محدودیتهای حکومتی مجبور به نقلمکان از بوداپست به وین شد، صرف لغو سیاستهای حزب فیدس برای اصلاح بخش پژوهش در مجارستان کافی نخواهد بود. او میگوید: «دانشگاهها و مراکز آموزش عالی مجارستان اکنون فرصتی تاریخی برای ساختن نظامی نوین و مناسبتر برای قرن بیست و یکم دارند، نه صرفاً بازسازی همان نظام قدیمی.»
لنگیل نیز همان نگرانیهای پتو دربارهٔ کفایت کردن به معکوس کردن همهٔ تصمیمهای گرفتهشده در دههٔ گذشته را دارد. به بیان او، «نمیگویم باید به همان وضع سابق برگردیم. از برخی لحاظ، نظام موجود بهبود یافته است، بهویژه در جذب استعدادهای بینالمللی و افزایش برآمدهای پژوهشی.» در دانشگاهی که او کار میکرد، اصلاحات دورهٔ اوربان پژوهشگران را تشویق کرد که بهدنبال دانشجو از خارج باشند و برخی از مقررات بوروکراتیک بهخاطر دولتی بودن دانشگاه را از سر راه برداشت.
با این حال، کشاکشهای سیاسی در بخش آموزش عالی و پژوهش به این معنا بود که گرچه بخشهایی از عملکرد دانشگاه بهبود یافت، اعتماد افراد بیرون از نظام به پژوهشگران دانشگاهی کمتر شد و این پژوهشگران از دنیای گستردهتر دانشگاهی جدا افتادند. لنگیل میگویدکه نتیجهٔ انتخابات اخیر باید این پیام را بفرستد که به بازگرداندن اعتماد و بازسازی تماسها کمک میکند و اینکه «بودن در یک نهاد مجارستانی دیگر نقطهضعف نخواهد بود.»
منبع: مجلهٔ علمی نیچر