گزارش تحلیلی داوطلب
شنبه ۲۲ فروردین ۱۴۰۵
بیش از یک ماه از آغاز حملههای غیرقانونی اسرائیل و آمریکا به ایران میگذرد. بنا به آمار جمعیت هلال احمر ایران، در حملههای این دو کشورِ آغازگر جنگ تا کنون بیش از ۱۱۵هزار واحد غیرنظامی-مسکونی و تجاری و درمانی و آموزشی هدف قرار گرفتهاند. زیرساختهای حیاتی پُرشماری نیز در ایران هدف قرار گرفتهاند: از پلها و جادهها و خطوط راهآهن گرفته تا کارخانهها و شهرکهای صنعتی و نیروگاهها و فرودگاهها.
در نتیجهٔ این حملهها، خط تولیدهای زیادی از کار افتادهاند، بسیاری بیکار شدهاند، و شماری از کارگران نیز جانشان را از دست دادهاند. به گزارش وبسایت خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران (هرانا)، تا کنون در مجموع بیش از یکهزار و ۶۶۵ غیرنظامی (از جمله دستکم ۲۴۸ کودک) جانشان را در حملههای اسرائیل و آمریکا از دست دادهاند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تهدید کرده بود که بامداد چهارشنبه ۱۹ فروردین با بمباران سنگین زیرساختها ایران را به «عصر حجر» بازمیگرداند. ترجمهٔ دیگر این تهدید صنعتیزدایی از ایران است.
در این گزارش به وضع رخداده برای صنعت فولاد ایران و کارگران آن بهعلت جنگ خواهیم پرداخت.
حمله به کارخانههای فولاد
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، سوم آوریل در تلآویو اعلام کرد که ارتش این کشور در هماهنگی کامل با ایالات متحده توانسته است ۷۰ درصد از ظرفیت تولید فولاد ایران را از بین ببرد.
مجتمع فولاد مبارکه اصفهان پنجشنبه ۱۳ فروردین ۱۴۰۵ اعلام کرد که در پی حملات هوایی روزهای گذشته، خط تولید این مجتمع دچار «توقف کامل» شده است. بنا به اطلاعیهٔ روابط عمومی فولاد مبارکه، واحدهای مرتبط با فرایند تولید با «تخریب اساسی» مواجه شدهاند و تداوم فعالیت در چنین شرایطی ناممکن شده است.
شرکت فولاد مبارکه بزرگترین واحد صنعتی ایران و عظیمترین مجتمع فولادی خاورمیانه بود.
اما علاوه بر فولاد مبارکه، کارخانههای فولاد دیگر کشور نیز هدف قرار گرفتهاند: از جمله فولاد اهواز خوزستان، فولاد باقرشهر أصفهان، فولاد اکسین اهواز، کارخانهٔ فولاد باقرشهر، و نیز مجتمع فولاد سفید دشت فرخنده شهر چهارمحال و بختیاری.
به طور دقیق مشخص نیست که چند تن از کارگران در این حملهها جان دادهاند یا مجروح شدهاند. در حملهی ابتدایی هفتم فروردین به فولاد مبارکه و فولاد اهواز، خبر جانباختن یک کارگر و مجروحیت ۱۶ کارگر دیگر در اصفهان و نیز مجروحشدن ۱۶ کارگر در فولاد اهواز تأیید شد.
به گفتهی رحمتالله نوروزی، رئیس فراکسیون کارگری مجلس، «کارگران زیادی» تا کنون جان باختهاند. نوروزی ۱۵ فروردین با انتقاد از اعلامنشدن این خسارتها گفت:
«امروز، کارگران زیادی در واحدهای تولیدی و صنعتی به شهادت رسیدهاند، اینها باید اعلام شود. بنده به عنوان مسئول کارگری واقعاً اعتقاد دارم باید مجلس، دولت و نهادهای ذیربط اقداماتی در راستای آگاهیبخشی در سطح جامعه بینالملل داشته باشند.»
حتی اگر جنگ به سرعت پایان یابد و گسترهٔ تخریب بیش از نشود، بازسازی کارخانههای فولاد زمان زیادی خواهد برد. به گفتهٔ کارشناسان، بازسازی قفسههای نورد یا ترانسفورماتورهای کوره قوس حداقل یک تا دو سال زمان میبرد. عملیات بتنریزیهای عظیم برای فونداسیون کورهها و نصب سولههای غولپیکر و نصب دقیق تجهیزات مکانیکی، هیدرولیکی و سیستمهای کنترل اتوماسیون هم مجموعا حدود چهار تا شش سال زمان لازم خواهد داشت.
این یعنی چندین سال بیکاری و تزلزل هر چه بیشتر اقتصادی برای هزاران هزار کارگر ایرانی که در بخشی از زنجیرهٔ تولید و تأمین و عرضهٔ فولاد کشور مشغول به کار بودند.
همزمان، کارفرمای کارخانهٔ فولاد سیادن در شهر ابهر تصمیم به تعطیلی کارخانه و تعدیل کارگران گرفته و اعتراض این کارگران را برانگیخته است. کارگران معترض به خبرگزاری کار ایران (ایلنا) ۱۶ فروردین گفتند:
«کارفرمای کارخانه فولاد سیادن به بهانه انباشت بدهی ها به اداره برق و گاز قصد تعطیلی کارخانه را دارد. وی اخیرا با چسباندن نامه تعطیلی موقت کارخانه و تعدیل کارگران، مانع از ورود نیروها به کارخانه شده و از کارگران در خواست کرده با مراجعه به واحد اداری نامه عدم نیاز خود را برای دریافت مقرری یمه بیکاری دریافت کنند. این کارخانه هیچ مشکل خاصی در زمینه تولید و فروش محصولات خود ندارد. در حال حاضر اگر مشکل اتصال برق کارخانه حل شود ما امکان تولید انواع میلگرد را حتی در سه شیفت داریم. با تعطیلی کارخانه هیچ تضمینی برای اشتغال دوباره ما وجود ندارد».
فولاد سیادن ۲۸۰ کارگر دارد که دو ماه گذشته نیز حقوق خود را دریافت نکردهاند.
اهمیت صنعت فولاد برای ایران
صنعت فولاد در ایران را باید یکی از معدود حوزههایی دانست که در طی سه دهه گذشته، یک جابهجایی ساختاری واقعی را تجربه کرده است: گذار از وابستگی وارداتی به موقعیت تولیدکننده و صادرکننده. در دهه ۱۳۸۰ و اوایل دهه ۱۳۹۰، فولاد در زمره بزرگترین اقلام وارداتی کشور قرار داشت، اما با جهش ظرفیت تولید از حدود ۱۵ میلیون تن به بیش از ۳۰ میلیون تن، ایران نهتنها به خودکفایی رسید، بلکه به یکی از صادرکنندگان مهم فولاد در جهان تبدیل شد. این تغییر، بهگفته منابع صنعتی، حدود ۱۵ میلیارد دلار به بهبود تراز تجاری کشور کمک کرده است.
در حال حاضر، تولید فولاد خام ایران در سطح حدود ۳۰ تا ۳۱ میلیون تن در سال تثبیت شده است؛ رقمی که ایران را در میان ۱۰ تولیدکننده و صادرکننده بزرگ جهان قرار میدهد و جایگاهی میان کشورهایی مانند برزیل و ایتالیا برای آن رقم زده است. دادههای بینالمللی نیز این روند را تأیید میکنند و نشان میدهند که تولید فولاد ایران طی سالهای اخیر، علیرغم نوسانات، در سطحی بالا و نسبتاً پایدار باقی مانده است. در سطح منطقهای، ایران بزرگترین تولیدکننده فولاد در خاورمیانه است و فاصله قابل توجهی با سایر تولیدکنندگان منطقه دارد؛ موقعیتی که ریشه در توسعه زنجیره کامل تولید—از استخراج سنگآهن تا فولاد نهایی—دارد.
این رشد تولید، بهطور مستقیم به تغییر در جایگاه تجاری ایران نیز منجر شده است. فولاد اکنون یکی از مهمترین اقلام صادرات غیرنفتی کشور است، چندین میلیارد دلار ارزآوری دارد و در شرایط محدودیتهای نفتی، به یکی از پایههای اصلی تأمین ارز کشور تبدیل شده است. در واقع، همانطور که مطالعات دانشگاهی نیز نشان میدهند، توسعه صنعت فولاد در ایران نهتنها یک پروژه صنعتی، بلکه بخشی از استراتژی کلان برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی بوده است.
از منظر اشتغال، این صنعت یکی از گستردهترین حوزههای اشتغال صنعتی در کشور است. بر اساس دادههای موجود، حدود ۱۴۰ هزار نفر در صنایع مرتبط به فولاد مشغول به کارند و با احتساب زنجیرههای پاییندستی، این صنعت حدود ۸ درصد اشتغال کشور را پوشش میدهد. این گستره اشتغال، فولاد را به یکی از پیشرانهای اصلی اقتصاد واقعی ایران تبدیل کرده است؛ صنعتی که نهفقط در کارخانهها، بلکه در شبکهای وسیع از فعالیتهای معدنی، حملونقل و صنایع وابسته حضور دارد.
در عین حال، همانگونه که برخی منابع داخلی تأکید میکنند، صنعت فولاد در ایران تنها یک بخش اقتصادی نیست، بلکه بهعنوان یک صنعت استراتژیک با پیوندهای مستقیم با زیرساخت، توسعه صنعتی و حتی حوزههای امنیتی تعریف میشود. این صنعت ماده اولیه بسیاری از زیرساختهای حیاتی—از ساختوساز تا صنایع دفاعی—را تأمین میکند و به همین دلیل، هرگونه اختلال در آن میتواند پیامدهایی فراتر از اقتصاد صرف داشته باشد.
به دلیل این اهمیت، ازدسترفتن صنعت فولاد به معنای تضعیف و آسیب جدی به بسیاری دیگر از صنایع تولیدی و ساختوسازی در کشور است. مجتبی حاجیزاده، دبیر اجرایی خانه کارگر آران و بیدگل، با اشاره به همین نکته ۱۶ فروردین به ایلنا گفت:
«اگر صنعت فولاد را بهعنوان صنعت پایه و صنعت خودروسازی را در کنار آن در نظر بگیریم، متوجه میشویم که عمدهترین مواد اولیه مورد استفاده در صنعت خودروسازی و صنایع مشابه، فولاد است. هنگامی که یک چرخه هدف قرار میگیرد و حلقهای از این مدار خارج میشود، کل زنجیره متحمل آسیب میگردد. ممکن است در این میان ضربه سنگینتری به ما وارد شود، اما این بدان معنا نیست که سایر کشورها از این آسیب مصون خواهند ماند؛ بلکه همه بخشها متضرر میشوند.»