پنجشنبه ۲۰ فروردین ۱۴۰۵
تازهترین دادههای کشتیرانی و تحولات سیاسی نشان میدهد که با وجود اعلام آتشبس دو هفتهیی میان ایران و آمریکا، عبور کشتیها از تنگهٔ هرمز همچنان در محدود، موردی، و مبتنی بر هماهنگیهای امنیتی و دیپلماتیک ادامه دارد، وضعیتی که از زمان آغاز حملهها در اواخر فوریه (۹ اسفند) شکل گرفته و در روزهای اخیر نیز تداوم یافته است.
بر اساس دادههای روز پنجشنبه ۲۰ فروردین مؤسسات ردیابی کشتیرانی، در ۲۴ ساعت گذشته فقط یک نفتکش حامل فراوردههای نفتی و پنج کشتی فلهبر از این گذرگاه عبور کردهاند. این در حالی است که پیش از آغاز جنگ بهطور متوسط روزانه حدود ۱۴۰ کشتی از تنگهٔ هرمز عبور میکردند. حرکت کشتیها اکنون عمدتاً بهصورت موردی، با مجوزهای خاص، و پس از هماهنگیهای پیشینی انجام میشود. گزارشهای جداگانه همچنین از عبور دو نفتکش با پرچم ایران در همین بازهٔ زمانی حکایت دارد.
از سوی دیگر، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نقشهای از مسیرهای پیشنهادی منتشر کرده است که در آن برخی مناطق بهعنوان «مناطق خطر» بهدلیل احتمال وجود مینهای دریایی مشخص شدهاند. بر این اساس، کشتیها بهجای مسیرهای جنوبی نزدیک به عمان به مسیرهای شمالی نزدیک به سواحل ایران هدایت میشوند و برای عبور نیازمند هماهنگی قبلیاند، وضعیتی که از شکلگیری نوعی مدیریت فعال تردد در شرایط جنگی حکایت دارد.
همزمان، مدیرعامل شرکت ملی نفت ابوظبی اعلام کرده است که عبور کشتیها همچنان محدود و مشروط است و این وضع با مفهوم آزادی ناوبری فاصله دارد. به گفتهٔ او، محدود شدن دسترسی به این مسیر موجب کاهش چشمگیر تولید نفت امارات شده و در عین حال بیش از ۲۳۰ نفتکش در منطقه در انتظار شرایط مناسب برای حرکت باقی ماندهاند. در کنار این تحولات، حمله به تأسیسات انرژی در کشورهای منطقه از جمله عربستان سعودی، قطر، کویت، و بحرین نیز به پیچیدهتر شدن اوضاع افزوده است.
بازار جهانی انرژی به این شرایط واکنش مستقیم نشان داده است. بهای نفت برنت در معاملات روز نهم آوریل (۲۰ فروردین) به محدودهٔ ۹۷ تا ۹۸ دلار در هر بشکه رسیده و همچنان در سطحی بهمراتب بالاتر از پیش از آغاز جنگ باقی مانده است. تداوم این سطح قیمتی بیش از هر چیز ناشی از عدمقطعیت دربارهٔ پایداری آتشبس و وضعیت عبور نفتکشها از تنگهٔ هرمز ارزیابی میشود.
در این حال، موضعگیریهای سیاسی بهطور فزایندهای بر موضوع «آزادی ناوبری» متمرکز شده است. سخنگوی کمیسیون اروپا اعلام کرده است که بر اساس حقوق بینالملل، آزادی عبور و مرور دریایی باید بدون هیچگونه پرداخت یا عوارض تضمین شود و این اصل را یک «کالای عمومی جهانی» توصیف کرده است. این موضع در واکنش به طرح احتمالی ایران برای اعمال هزینه یا شروط دیگر بر عبور کشتیها از تنگهٔ هرمز مطرح شده است.
در آمریکا، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آن کشور، تأکید کرده است که نیروهای نظامی آمریکا در منطقه باقی خواهند ماند تا از اجرای کامل توافق و نیز «باز و امن» بودن تنگهٔ هرمز اطمینان حاصل شود. او هشدار داده است که در صورت پایبند نبودن ایران به این شرایط، پاسخ نظامی گستردهتری در دستور کار قرار خواهد گرفت. این موضعگیری نشان میدهد که تنگهٔ هرمز همچنان یکی از محورهای اصلی فشار و چانهزنی در سطح نظامی و سیاسی باقی مانده است.
اما در این میان برخی کشورها برای مدیریت پیامدهای عملی بحران به مسیرهای مستقیمتری روی آوردهاند. هند، که با کمبود چشمگیر گاز مایع مواجه شده است، مصرف صنعتی را سهمیهبندی کرده و بهصورت موردی به برخی نفتکشهای حامل محمولههای ایرانی اجازهٔ پهلوگیری داده است، از جمله به نفتکش «اورورا» با حدود ۳۰ سال عمر و نفتکش «جایا» که تحت تحریمهای آمریکا قرار دارد. این مجوزها در چارچوب رعایت حداقل استانداردهای ایمنی صادر شده و نشاندهندهٔ اولویت یافتن ملاحظات تأمین انرژی در شرایط بحران است.
همزمان، کره جنوبی نیز از اعزام فرستادهٔ ویژه به ایران خبر داده است. وزیر امور خارجهٔ آن کشور در گفتوگو با همتای ایرانیاش بر اهمیت حفظ جریان کشتیرانی تأکید کرده و دو طرف بر ادامهٔ رایزنیها توافق کردهاند، اقدامی که در چارچوب تلاش کشورهای وابسته به واردات انرژی برای حفظ دسترسی به مسیرهای حیاتی قابل ارزیابی است.
افزایش قیمت نفت البته برای برخی خیر بوده و سود بیشتری به ارمغان آورده است! برخی صادرکنندگان بزرگ انرژی امکان یافتهاند درآمدهایشان را افزایش دهند، از آن جمله روسیه است که بهدلیل محدودیت تردد در تنگهٔ هرمز توانسته درآمد مالیاتی نفتیاش در ماه آوریل را تا دوبرابر افزایش دهد و به حدود ۹میلیارد دلار برساند.
محدود ماندن عبور و مرور کشتیها در تنگهٔ هرمز در روزهای اخیر مستقیماً با تحولات آتشبس میان ایران و آمریکا گره خورده است. فقط چند ساعت پس از اعلام این آتشبس، اسرائیل حملههای گسترده به لبنان، بهویژه بیروت را آغاز کرد. خبرگزاریها این حملهها را از سنگینترین حملههای اسرائیل به لبنان در بحران اخیر توصیف کردهاند که در آن صدها نفر کشته و زخمی شدهاند.
در پی این حملهها، اختلاف بر سر دامنهٔ آتشبس به یکی از محورهای اصلی تنش تبدیل شد. ایران و برخی میانجیها از جمله پاکستان بر این موضع تأکید کردند که آتشبس باید لبنان را نیز در بر بگیرد، اما اسرائیل و آمریکا گفتند که این توافق شامل حملههای اسرائیل به حزبالله در لبنان نمیشود.
همین اختلاف بر سر لبنان یکی از عوامل اصلی تداوم بحران در تنگهٔ هرمز بوده است. پس از حملههای اسرائیل به لبنان، ایران از بازگشایی عادی تنگهٔ هرمز خودداری کرد و عبور کشتیها را محدود و مشروط نگه داشت و هشدار داد که در صورت ادامه یافتن حملهها، واکنش نشان خواهد داد. به نظر میرسد ایران بازگشایی کامل مسیر را به پایان حملههای اسرائیل به لبنان و تثبیت شرایط آتشبس گره زده و در عمل عبور کشتیها همچنان تحت کنترل، محدود، و وابسته به شرایط باقی مانده است. به همین دلیل، موضوع تنگهٔ هرمز در روزهای اخیر فقط مسئلهٔ حملونقل دریایی یا انرژی نبوده، بلکه به بخشی از منازعهٔ سیاسی بر سر دامنهٔ آتشبس نیز تبدیل شده است.
برگرفته از وبگاه نیماد