طرح از ما شوجینگ/چاینا دیلی
نوشتهٔ محمد علی کوچکاوغلو*، دانشیار دانشگاه هاران در ترکیه
ترجمهٔ حبیب مهرزاد – اندیشهٔ نو
در جریان بحرانهای جهانی، بهویژه در درگیریهای آمریکا-اسرائیل-ایران، انتقادهایی به چین میشود و این برخوردهای این کشور «منفعلانه» توصیف میشود، اما در این انتقادها یک جنبهٔ مهم و اساسی تفکر راهبردی چین نادیده گرفته میشود. مسئله بیعملی نیست، بلکه این است که چگونه، چه زمانی، و در چه حد و مرزهایی باید اقدام شود.
اظهارات اخیر وزارت امور خارجهٔ چین کاملاً روشن بوده است. دولت چین حملههای آمریکا و اسرائیل را نقض قوانین بینالمللی میداند که بدون مجوز سازمان ملل متحد صورت گرفته، بر حمایتش از حاکمیت و تمامیت ارضی ایران تأکید دارد، و تأکید میکند که دیپلماسی، نه جنگ، باید مسیر اصلی پیش رو باشد.
تمرکز دولت چین بر تعامل دیپلماتیک، هماهنگی منطقهیی، و تلاش برای مهار کردن تشدید تنشها بوده است.
چین و پاکستان روز سهشنبه [۱۱ فروردین] طرحی پنجمادهیی را پیشنهاد کردند که هدفش بازگرداندن صلح و ثبات در خلیج فارس و خاورمیانه است و بر توقف فوری خصومتها، آغاز مذاکرات صلح، حفاظت از غیرنظامیان، حفاظت از مسیرهای کشتیرانی، و ضرورت توجه صریح به اصول منشور سازمان ملل متحد تأکید دارد، ضمن آنکه بر دیپلماسی و چندجانبهگرایی در مسیر پیش رو تأکید میکند.
این تناقض ظاهری- واژههایی محکم و قوی، اما بدون اقدام نظامی- برخی ناظران را بر آن داشته است که موضع چین را «منفعل» تفسیر کنند.
با این حال، تفسیر دقیق را میتوان در «نظریهٔ چراغ قرمز» حکمرانی یافت. اساس این نظریه این است که پیشرفت صرفاً به معنای حرکت به جلو با حداکثر سرعت نیست، بلکه به این معناست که بدانیم چه زمانی باید متوقف شد، چه زمانی باید صبر کرد، و چه زمانی باید با احتیاط پیش رفت.
از این منظر، سیاست چین در قبال ایران را میتوان رویکردی سنجیده دانست. دولت چین آشکارا با اقدامات آمریکا و اسرائیل مخالف است و از حاکمیت ایران حمایت میکند.
در عین حال، از تبدیل کردن این حمایت به اتحاد نظامی، که میتواند درگیری را گستردهتر کند، پرهیز میکند. در اصل، چین نشان میدهد که حتی زمانی که شرایط مساعد به نظر میرسد، خویشتنداری همچنان انتخابی راهبردی باقی میماند.
آنچه ممکن است از بیرون شبیه به انفعال به نظر برسد، در واقع نوعی تعامل منضبط و سنجیده است.
این رویکرد همچنین نشاندهندهٔ درک دقیق از صداقت استراتژیک است. موضع چین این فرض رایج در سیاست بینالملل را بهطور ضمنی به چالش میکشد که همیاری و اتحاد نیازمند همسویی بیقیدوشرط است.
در عوض، به نظر میرسد چین وفاداری در همیاری را در چارچوب مشروعیت قانونی تعریف میکند. حمایت از شریک و مؤتلف لزوماً به معنای پذیرش تمام ریسکهای آن نیست، بلکه شامل ارائهٔ حمایت دیپلماتیک و سیاسی است، ضمن آنکه از اقداماتی که ممکن است سیستم گستردهتری را بیثبات کنند پرهیز میشود.
این موضع استراتژیک با عناصر اندیشهٔ کلاسیک چینی همخوان است. در سنّت کنفوسیوسی، یی (حقانیّت، درستی) بر درستی اخلاقی تأکید دارد، در حالی که لی (نظم و عرف) شیوهٔ عمل مناسب را تعریف میکند. به عبارت دیگر، درست بودن و حقانیّت (حق داشتن) کافی نیست، بلکه باید به شیوهٔ درست هم عمل کرد. تأکید چین بر حاکمیت، چارچوبهای حقوقی، و روند دیپلماتیک بازتابدهندهٔ این خط اندیشگی است.
به همین ترتیب، مفهوم دائویی وو وی (wuwei)- که اغلب بهاشتباه بهمثابهٔ بیعملی درک میشود- میتواند به معنای عمل کردن مؤثر- بدون تحمیل برآمدهایی که تعادل طبیعی را بر هم میزند- تفسیر شود. اتکای چین به دیپلماسی، ملاحظات امنیت انرژی، و سازوکارهای ثبات منطقهیی- بهجای مداخلهٔ مستقیم نظامی- را میتوان بیان ژئوپلیتیک مدرن همین اصل دانست.
از منظر استراتژیک، این رویکرد با اندیشهٔ نظامی کلاسیک همسوست. همانطور که سان تزو (Sun Tzu) میگوید، برترین شکل پیروزی بدون جنگیدن به دست میآید، در حالی که بدترین استراتژی گسترش دادن بیملاحظهٔ درگیری است. از دیدگاه چین، خطرها[ی اقدام بیملاحظه] فقط محدود به موقعیت ایران نخواهد شد، بلکه شامل اختلال احتمالی در جریان انرژی از طریق تنگهٔ هرمز، تجزیهٔ منطقهیی، و درگیر شدن نابهنگام در رویارویی قدرتهای بزرگ نیز میشود.
در این زمینه، برچسب «انفعالی» زدن به سیاست چین در قبال ایران سادهسازی بیش از حد است. چین نه پا پس میکشد و نه بیاعتناست. چین فعالانه درگیر موضوع است، اما به گونهای که کنترل، قانونی بودن، و ثبات بلندمدت را بر تشدید بیدرنگ تنشها ترجیح و اولویت میدهد.
چین تقاطع پیش رو را نادیده نمیگیرد، بلکه با احتیاط به آن نزدیک میشود. چراغ قرمز را رد نمیکند، اما از جاده هم بیرون نمیرود. این نوع خویشتنداری راهبردی ممکن است کسانی را که انتظار اقدامات مشهودتر دارند قانع نکند، اما بازتاب رویکردی منسجم و واقعگرایانه در مدیریت بحرانهای بینالمللی پیچیده است.
منتشرشده در نشریهٔ چاینا دیلی