یک کشتی باربری در خلیج فارس، در نزدیکی تنگهٔ هرمز. اسفند ۱۴۰۴. عکس آرشیوی از REUTERS/Stringer
آ. نعمتزاده
جمعه ۱۴ فروردین ۱۴۰۵
در حالی که جنگ با ایران و بحران در خلیج فارس و بسته یا محدود بودن تنگهٔ هرمز در مقابل حرکت کشتیهای تجاری پیامدهای سنگینی بر بازار جهانی انرژی و کالا و زنجیرهٔ تأمین گذاشته است، تلاشهای شورای امنیت سازمان ملل متحد برای تصویب قطعنامهای برای استفاده از نیروی نظامی با هدف تأمین امنیت کشتیرانی در این آبراه حیاتی با مخالفت سه عضو دائم- روسیه، چین، و فرانسه- فعلاً به بنبست رسیده است. این سه کشور با هرگونه مجوز استفاده از زور مخالفت کردند و مانع پیشبرد قطعنامهای شدند که بحرین با حمایت کشورهای عربی خلیج فارس و آمریکا به شورای امنیت ارائه کرده بود.
این نشست شورای امنیت روز پنجشنبه ۲ آوریل (۱۳ فروردین) برگزار شد. در این نشست، نمایندگان سه کشور روسیه و چین و فرانسه بهاصطلاح «سکوت را شکستند» و مانع تصویب قطعنامهٔ پیشنهادی بدون رأیگیری شدند. مطابق روشهای معمول در سازمان ملل متحد و دیگر سازمانهای بینالمللی، اگر هیچ کشوری تا پایان مهلت تعیینشده (مثلاً ۴۸ یا ۷۲ ساعت پس از دریافت متن پیشنهادی) اعتراضی به متن قطعنامه نکند، آن متن بهطور خودکار تصویبشده تلقی میشود. اما حتی اگر یک کشور اعتراض کند، میگویند «سکوت شکسته شد» و لازم میشود که دربارهٔ متن مورد نظر بحث بیشتری صورت گیرد و رأیگیری شود.
در نشست روز پنجشنبهٔ شورای امنیت، نمایندگان روسیه و چین و فرانسه به عبارت «استفاده از همهٔ ابزارهای لازم» برای آزاد کردن کشتیرانی در تنگهٔ هرمز اعتراض داشتند.
زمینهٔ بحران
پس از حملههای تجاوزکارانهٔ آمریکا و اسرائیل به هدفهایی در ایران و حملههای تلافیجویانه و متقابل جمهوری اسلامی، عبور و مرور کشتیهای تجاری در تنگهٔ هرمز، بهویژه نفتکشها، بهدلیل تهدیدهای ایران بسیار محدود شده است. این وضع باعث افزایش جهشی قیمت جهانی نفت و نگرانی گسترده از امنیت انرژی و زنجیرهٔ تأمین کالاها شده است.
پیش از این، دولت آمریکا بارها تهدید به استفاده از نیروی نظامی برای باز کردن مسیر حرکت کشتیها در تنگهٔ هرمز در جنوب ایران کرده است. حتی از کشورهای اروپایی و حاشیهٔ خلیج فارس خواسته است که برای اقدام عملی/نظامی با نیروهای نظامی آمریکا همکاری کنند. ترامپ در واکنش به محدود ماندن ناوبری در تنگهٔ هرمز، حتی تهدید به اشغال جزیرهٔ خارگ (متعلق به ایران) در خلیج فارس کرد.
محتوای قطعنامهٔ پیشنهادی بحرین
نسخهٔ اولیهٔ متن پیشنهادی بحرین شامل عبارتی بود که به کشورها اجازه میداد از «همهٔ ابزارهای لازم» برای تضمین آزادی کشتیرانی استفاده کنند، عبارتی که در متون سازمان ملل متحد و دیگر سازمانهای بینالمللی معمولاً به معنای مجوز اقدام نظامی است.
اما پس از مخالفت نمایندگان روسیه و چین و فرانسه این بند حذف شد و در نسخهٔ نهایی فقط اجازهٔ اقدام دفاعی، نه عملیات تهاجمی، ذکر شد.
مواضع روسیه و چین و فرانسه
فو کونگ، نمایندهٔ چین در سازمان ملل متحد، بهصراحت اعلام کرد که مجوز استفاده از زور به معنای «قانونیسازی استفادهٔ غیرقانونی و بیضابطه از نیروی نظامی» است و موجب تشدید بحران خواهد شد.
واسیلی نبنزیا، نمایندهٔ روسیه، پیشنویس اولیه را «حلکننده مسئله» ندانست و با هرگونه بند مرتبط با اقدام نظامی مخالفت کرد.
فرانسه نیز همراه با چین و روسیه «سکوت را شکست» و مانع تصویب قطعنامه بدون رأیگیری شد. گزارشها نشان میدهد که نمایندهٔ دولت فرانسه با هرگونه مجوز نظامی برای باز کردن کشتیرانی در تنگهٔ هرمز مخالف است.
پیامدهای سیاسی و امنیتی
بنبستی که در نشست شورای امنیت پیش آمد فعلاً مسیر اقدام نظامی چندجانبه را مسدود میکند. به این ترتیب، کشورهای عربی خلیج فارس و آمریکا بدون پشتوانهٔ قطعنامه شورای امنیت از نظر حقوق بینالملل دستشان برای اقدام نظامی باز نیست، اگرچه آمریکا (و اسرائیل و حتی شماری از کشورهای اروپایی) نشان دادهاند که اعتنای چندانی به حقوق بینالملل ندارند، از جمله در حملههای پیشین به عراق یا حملهٔ اخیر آمریکا و اسرائیل به ایران.
بسته بودن تنگهٔ هرمز همچنان فشار سنگینی بر بازار انرژی و زنجیرهٔ تأمین کالا وارد میکند، بهویژه آنکه در حدود ۲۰٪ نفت جهان از این مسیر عبور میکند.
البته جمهوری اسلامی ایران اعلام کرده است که به همهٔ کشتیها، جز کشتیهای آمریکایی و اسرائیلی با کشتیهایی که زیر پرچم این دو کشور حرکت میکنند، اجازهٔ عبور از این تنگه را میدهد. همین اعمال محدودیت از طرف جمهوری اسلامی ایران- از جمله با تهدید به شلیک موشک و پهپاد از خاک ایران- نیز خود جای مناقشه دارد، زیرا تنگهٔ هرمز آبراهی بینالمللی و نه کاملاً متعلق به ایران، است که که میان ایران (در شمال تنگه) و عُمان (در جنوب تنگه) مشترک و تقسیم شده است. علاوه بر این، در حقوق بینالملل، این تنگه تابع قوانین عبور ترانزیتی دریایی یا ناوبری بینالمللی در تنگهها است.
وضعیت کنونی
با وجود اصلاحات گسترده در متن قطعنامهٔ پیشنهادی بحرین و حذف بندهای مرتبط با اقدام تهاجمی، سه کشور مخالف پیشگفته همچنان مانع اجماع در تصویب قعطنامه شدند. رأیگیری برای تصویب این قطعنامه برای روز جمعه ۱۴ فروردین برنامهریزی شده بود، که بهدلیل مخالفتها، از جمله بهخاطر تعطیلی مسیحی روز «جمعهٔ نیک» به تعویق افتاده است.
به این ترتیب، مخالفت روسیه و چین و فرانسه با هرگونه مجوز استفاده از زور در حال حاضر تلاشها برای بازگشایی تنگهٔ هرمز زیر نظارت سازمان ملل متحد را متوقف کرده است. این بنبست نهفقط پیامدهای ژئوپلیتیک گستردهای دارد، بلکه فشار اقتصادی بر بازار جهانی انرژی و تأمین کالا را نیز افزایش میدهد. با برقراری آتشبس، و حتی بهتر از آن با ترک مخاصمه و برقراری صلح و حل اختلافها از راههای دیپلماتیک و تأمین تضمینهای مناسب و مطمئن برای جلوگیری از تکرار تجاوزهای نظامی و درگیریهای مسلحانه، میتوان مسائلی مانند آزادی ناوبری و کشتیرانی در تنگهٔ هرمز را بهطور اساسی حل کرد.