الف. هوشیار
دوشنبه ۲۵ اسفند ۱۴۰۴
در سالهای اخیر خلیج فارس به یکی از مهمترین مراکز مالی و سرمایهگذاری جهان تبدیل شده است. شهرهایی مانند دبی، ابوظبی، دوحه، و ریاض نهتنها بهدلیل نفت و گاز، بلکه بهسبب زیرساختهای مالی، بازارهای طلا، مراکز تجارت بینالمللی، و سرمایهگذاریهای گسترده در فناوریهای نوین- از هوش مصنوعی تا اقتصاد دیجیتال- نقش مرکز یا هاب مالی و ژئواقتصادی جهانی را ایفا کردهاند. با این حال، گسترش تنشهای نظامی در منطقه، بهویژه حملههای متقابل ایران و برخی کشورهای خلیج فارس، پرسش مهمی را در اقتصاد سیاسی بینالملل مطرح کرده است: آیا ناامنی ژئوپلیتیک میتواند موجب جابهجایی ژئواستراتژیک سرمایه از خلیج فارس به مراکز مالی دیگر در جهان شود؟
خلیج فارس: از مرکز انرژی تا مرکز سرمایه
از دههٔ ۲۰۱۰ به بعد، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس تلاش کردند اقتصادشان را از وابستگی صرف به نفت دور کنند. ایجاد مراکز مالی مانند مرکز مالی بینالمللی دبی (Dubai International Financial Centre) و بازار جهانی ابوظبی (Abu Dhabi Global Market) و همچنین جذب صندوقهای سرمایهگذاری جهانی بخشی از این پروژه بود. بر اساس گزارش فایننشال تایمز، فقط در سالهای اخیر صدها صندوق سرمایهگذاری و شرکت مدیریت دارایی دفترهای منطقهیی در دبی و ابوظبی تأسیس کردهاند و این شهرها به رقیب مراکز مالی سنّتی مانند لندن و هنگکنگ تبدیل شدهاند. (Financial Times, 2024)
در همین چارچوب، صندوقهای ثروت ملی خلیج فارس- از جمله صندوق سرمایه گذاری عمومی عربستان
(Public Investment Fund) مانند «مبادله» (Mubadala) و سازمان سرمایهگذاری ابوظبی (ADIA)- به بازیگران مهم بازار سرمایهٔ جهانی بدل شدهاند. این صندوقها در مجموع چند تریلیون دلار دارایی تحت مدیریت دارند و در فناوری، انرژیهای نو، زیرساختها، و هوش مصنوعی سرمایهگذاری میکنند. (Financial Times, 2023)
شوک ژئوپلیتیک و مفهوم «فرار سرمایه»
در اقتصاد مالی مفهومی وجود دارد به نام «فرار سرمایه بهسوی داراییهای امن» (Flight to Safety). هنگامی که ریسک ژئوپلیتیک افزایش مییابد، سرمایهگذاران معمولاً از بازارهای پُرریسک خارج میشوند و به داراییهایی مانند دلار، اوراق قرضهٔ آمریکا، و طلا پناه میبرند. مطالعات صندوق بینالمللی پول نشان داده است که بحرانهای نظامی اغلب باعث خروج سرمایه از مناطق درگیر و انتقال آن به مراکز مالی باثباتتر میشود. (IMF Working Paper, 2022)
در هفتههای اخیر نیز نشانههایی از چنین روندی دیده شده است. گزارش خبرگزاری رویترز اشاره میکند که برخی از سرمایهگذاران آسیایی که داراییهای زیادی در امارات دارند در حال بررسی انتقال بخشی از سرمایههایشان به مراکز مالی دیگر از جمله سنگاپور و هنگکنگ هستند. (Reuters, 2026) این گزارش همچنین به نگرانی سرمایهگذاران از افزایش ریسک امنیتی در منطقه اشاره میکند.
واکنش بازارهای مالی منطقه
بازارهای سهام خاورمیانه بهطور سنتی به شوکهای ژئوپلیتیک حساساند. در جریان تشدید تنشهای اخیر، و بهویژه حملههای موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی به کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس، برخی از بازارهای مالی منطقه دچار اُفت چشمگیری شدند و حتی در مواردی معاملات موقتاً متوقف شد. تحلیلگران مالی معتقدند که چنین واکنشهایی نشانهٔ افزایش «[مبلغ]فوقالعادهٔ [بهخاطر] ریسک ژئوپلیتیک» (Geopolitical Risk Premium) در منطقه است.
روزنامهٔ اقتصادی الاقتصادیه عربستان در تحلیلی نوشت که هرگونه اختلال در امنیت خلیج فارس میتواند نهتنها بازار انرژی، بلکه بازارهای سرمایه و تجارت جهانی را نیز تحت تأثیر قرار دهد، زیرا منطقه به گرهی حیاتی در زنجیرههای مالی و تجاری جهان تبدیل شده است. (الاقتصادیه، 2026)
همچنین، روزنامهٔ الشرق الاوسط گزارش داده است که بانکها و مؤسسات مالی بینالمللی در حال ارزیابی مجدد ریسک فعالیت در منطقهاند و برخی پروژههای سرمایهگذاری موقتاً به تعویق افتاده است. (الشرق الاوسط، 2026)
آیا سرمایهها به آمریکا منتقل میشود؟
یکی از فرضیههایی که در تحلیلهای اقتصاد سیاسی مطرح میشود این است که بحرانهای ژئوپلیتیک اغلب به تقویت جایگاه مالی ایالات متحد آمریکا منجر میشود. دلیل اصلی این امر نقش دلار بهعنوان ارز ذخیرهٔ جهانی است. اقتصاددانانی مانند مایکل هادسن (Michael Hudson) و بری ایچنگرین (Barry Eichengreen) توضیح دادهاند که در زمان بحران، سرمایهگذاران جهانی بهسمت داراییهای دلاری حرکت میکنند، پدیدهای که به آن «امتیاز فوقالعادهٔ دلار» (Exorbitant Privilege) گفته میشود.
با این حال، ساختار مالی جهان امروز نسبت به دهههای گذشته چندقطبیتر شده است. در کنار آمریکا، مراکز مالی دیگری مانند سنگاپور، سوئیس، و هنگکنگ نیز میتوانند مقصد سرمایههایی باشند که از مناطق پُرریسک خارج میشوند.
پیامدهای بلندمدت برای ژئوپلیتیک سرمایه
اگر ناامنی در خلیج فارس ادامه یابد، سه سناریوی اقتصادی قابل تصور است:
۱. افزایش هزینهٔ ریسک سرمایهگذاری در منطقه و کاهش جریان سرمایه خارجی
۲. انتقال بخشی از سرمایههای مالی به مراکز امنتر مانند آمریکا، سنگاپور، یا اروپا
۳. تأخیر در پروژهٔ تبدیل کردن خلیج فارس به مرکز مالی جهانی که در دههٔ گذشته امارات و عربستان دنبال کردهاند.
تحولات نظامی در خلیج فارس فقط مسئلهٔ امنیتی یا انرژی نیست، بلکه میتواند پیامدهای جدّی برای جغرافیای جهانی سرمایه داشته باشد. منطقهای که طی دو دههٔ گذشته به یکی از امنترین مراکز مالی جهان تبدیل شده بود اکنون با آزمونی جدّی روبهروست. اگر تنشها کوتاهمدت باشد، احتمالاً بازارها بهسرعت به ثبات بازخواهند گشت. اما اگر ناامنی ژئوپلیتیک ادامه یابد، ممکن است شاهد بازآرایی تدریجی جریانهای سرمایه در نظام مالی جهانی باشیم.
در پایان، جمهوری اسلامی خودش یکی از کشورهایی است که با توجه به ضرورت دور زدن تحریمهای آمریکا از هاب مالی و تجاری در این منطقه، بهویژه در دبی، بهرهٔ بسیاری برده و میلیاردها دلار سرمایهگذاری غیررسمی در این منطقه دارد. آیا حمله به این کشورها در چنین شرایطی سؤالبرانگیز نیست؟
وال استریت ژورنال گزارش داده است که امارات متحده عربی در حال بررسی طرحی برای مسدود کردن میلیاردها دلار از داراییهای ایران است که در آن کشور نگهداری میشود. این اقدام میتواند دسترسی جمهوری اسلامی به ارز خارجی و تجارت جهانی را در بحبوحهٔ درگیری نظامی با آمریکا و اسرائیل محدود کند.
در چنین شرایطی، سؤالهایی از این دست مطرح می شود: آیا انتقال سرمایهها از خلیج فارس به دیگر مراکز مالی جهانی و بهویژه آمریکا را میتوان اقدامی ضدّآمریکایی تلقی کرد؟ آیا این کار حتی به نفع خود جمهوری اسلامی است؟سؤالهای تأملبرانگیزی است.
منابع:
● Financial Times (2024). Dubai and Abu Dhabi attract global hedge funds.
● Financial Times (2023). Gulf sovereign wealth funds expand global investments.
● Reuters (2026). Wealthy investors consider moving assets from Dubai amid Iran tensions.
● IMF (2022). Geopolitical Risk and Capital Flows.
● الشرق الاوسط (۲۰۲۶). تقارير عن تأثير التوترات الإقليمية على الاستثمارات في الخليج.
● الاقتصادية (۲۰۲۶). تحليلات حول تأثير المخاطر الجيوسياسية على الأسواق الخليجية.