میدان انقلاب در هاوانا، پایتخت کوبا، با نمادی از چهگوارا، و شعار «تا پیروزی، همیشه».
ف. کنجکاو
سهشنبه ۱۹ اسفند ۱۴۰۴
اقتصاد کوبا در سالهای اخیر وارد مرحلهای شده است که بسیاری آن را یکی از دشوارترین دورههای تاریخ معاصر آن کشور توصیف میکنند. تحریم های طولانی (نزدیک به ۶۵ سال) و گستردهٔ آمریکا توان اقتصادی دولت کوبا را به چالش کشیده و زندگی روزمرهٔ میلیونها شهروند کوبایی را تحت تأثیر قرار داده است. در اینجا باید یادآور شد که درک این بحران بدون توجه به زمینهٔ تاریخی تحولات چند دههٔ گذشته در منطقهٔ دریای کارائیب و آمریکای جنوبی ممکن نیست.
به این منظور، با نگاهی اجمالی به این روند در بیش از شش دههٔ گذشته میتوان دریافت که اقتصاد کوبا در بستر پیچیدهای از تحولات سیاسی، تحریمها و محاصرههای اقتصادی، و رقابتهای ژئوپلیتیک شکل گرفته است.
گفتنی است که پس از پیروزی انقلاب ضدّدیکتاتوری و رهاییبخش کوبا (که درسال ۱۹۵۹ به رهبری فیدل کاسترو حکومت دیکتاتوری باتیستا را سرنگون کرد )، دولت آن کشور مجموعهای از اصلاحات اقتصادی و اجتماعی گسترده شامل اصلاحات ارضی و ملیسازی صنایع و شرکتهای خارجی را به اجرا درآورد. این اقدامات بهویژه شرکتهای آمریکایی را تحت تأثیر قرار داد. در نتیجه، روابط میان کوبا و آمریکا بهسرعت تیره شد. دولت آمریکا در سال ۱۹۶۲ تحریمهای اقتصادی گستردهای علیه کوبا اعمال کرد که به یکی از پایدارترین و طولانیترین تحریمها در جهان تبدیل شده است. در نتیجه، روابط میان کوبا و آمریکا به یکی از طولانیترین تقابلهای سیاسی و اقتصادی در جهان تبدیل شد. در سالهای اخیر، تداوم و گسترش سیاستهای فشار اقتصادی دونالد ترامپ نیز به پیچیدهتر شدن این شرایط اقتصادی-سیاسی در کوبا کمک کرده است.
گردشگری: ستون اقتصادی کوبا در چند دهه گذشته
گزارشهای رسمی نشان میدهد که تا سال ۲۰۱۸ تعداد گردشگران خارجی به حدود ۴٫۷میلیون نفر در سال رسیده بود، اما در نتیجهٔ محدودیتهایی که دولت آمریکا در دورهٔ اول ریاستجمهوری ترامپ برای سفر به کوبا اعمال کرد، از یک سو، و همچنین بحران کرونا و مشکلات زیرساختی ناشی از تحریمها و محاصرههای اقتصادی درازمدت آمریکا، از سوی دیگر، عدهٔ گردشگران خارجی به حدود ۲ تا ۲٫۵میلیون نفر در سال ۲۰۲۲ کاهش یافت.
این کاهش گردشگران و آسیب دیدن صنعت گردشگری، و در نتیجه کم شدن درآمد ارزی دولت از این صنعت، بر عرصههای دیگر اقتصادی نیز اثر چمشگیری گذاشت، از جمله بر واردات مواد غذایی، سوخت، و دارو.
فروش خدمات تخصصی در عرصههای آموزش و بهداشت و درمان و مهندسی و حفاظتهای امنیتی از دیگر عناصر اصلی درآمد دولت کوباست. استخراج و فروش مواد معدنی، صادرات قهوه و سیگار و مشروب نیز از دیگر تأمینکنندگان اصلی درآمدهای ارزی کوباست.
تشدید فشارهای همهجانبه در دوره دوم ریاستجمهوری ترامپ
بحران انرژی، غذا، بهداشت و درمان، آموزش، و حملونقل
دونالد ترامپ در دورهٔ دوم ریاستجمهوریاش با رویکردی بیسابقه فشار اقتصادی به کوبا را تشدید کرده است. هدف آشکار این سیاستها، که ادامهٔ سیاستهای ضدّکوبایی همهٔ دولتهای آمریکا در ۶-۷ دههٔ گذشته است، محدود کردن توان اقتصادی کوبا و در نتیجه تلاش برای اعمال نفوذ مستقیم بر تصمیمگیریهای سیاسی آن کشور در منطقهٔ کارائیب است.
این سیاستها شامل وضع محدودیتهای متعدد در عرصههای گوناگون اقتصادی، فنی، مالی، بانکی، و همچنین دستکاری ژئوپلیتیک منطقهیی است. برای مثال، میتوان از اعمال محدودیتهای بیشتر مسافرتی برای شهروندان آمریکایی، فشارهای مالی و بانکی، محدود کردن دسترسی کوبا به منابع انرژی (محاصرهٔ اقتصادی)، و فشار آوردن بر شرکتها و کشورهایی نام برد که همواره با کوبا همکاری اقتصادی داشتهاند.
این فشارها همچنین توانسته است تورم ۴۰ تا ۵۰درصدی به اقتصاد آن کشور تحمیل کند و رشد تولید ناخالص ملی را کاهش دهد. و همین امر باعث شده است که صدهاهزار نفر از شهروندان کوبا، بهویژه جوانان و نیروی کار متخصص در حوزههای پزشکی و داروسازی و آموزش و حتی ورزش، کشور را ترک کنند. اینها نیروهاییاند که همیشه برای کوبا درآمد ارزی داشتهاند، و حالا خروج آنها از کشور به کاهش درآمدهای ارزی نیز کمک میکند.
بهطور مثال، قطعیهای مکرر برق در کوبا ناشی از ممانعت از ارسال سوخت به کوبا باعث شده است که بیش از ۳۰ تا ۴۰درصد از ظرفیت تولید برق آن کشور کاسته شود. محدودیت شدید در تأمین وسایل و قطعات یدکی برای نگهداری نیروگاههای را نیز باید به این مسئله افزود.
کمبود مواد غذایی نیز باعث ایجاد صفهای طولانی در جلو فروشگاههای خالی از مواد غذایی شده است. با نگاهی دقیقتر میتوان دریافت که تجهیزات پزشکی و داروهای حیاتی، سوخت، کود شیمیایی، و تجهیزات کشاورزی بهسختی قابل تأمین است. این در حالی است که کوبا در سالهای اخیر دستاوردهای چشمگیری در تهیهٔ دارو و شیوههای بهبود کشاورزی داشته است.
امروزه دسترسی به بهداشت و درمان عمومی، آموزش، و حملونقل شهری نیز با مشکلات عدیدهای روبهرو شده است که همگی ناشی از محدودیت در دسترسی به منابع سوخت و انرژی و درآمدهای ارزی است. این نارساییها در مجموع زندگی اجتماعی را در کوبا به مرز بحران کشانده است.
ترامپ در نشستی در آمریکای لاتین به نام «نشست سپر قارهٔ آمریکا» در مورد استراتژی آمریکا در منطقهٔ دریای کارائیب صحبت کرد.
او گفت که رژیم کوبا بسیار ضعیف است و «بهزودی سقوط خواهد کرد». او تأکید کرد که کوبا با مشکلات اقتصادی جدّی از جمله کمبود سوخت، ارز، و برق مواجه است، اما هیچ اشارهای به تحریمها و محاصرههای عمدی آمریکا بر این کشور جزیرهیی کوچک نکرد. او گفت مقامات کوبایی در تلاشاند تا با دولت آمریکا به توافق برسند و این مذاکرات را مارکو روبیو، وزیر امور خارجه که آمریکایی کوباییتبار است میتواند انجام دهد. ترامپ افزود که این جزیره در «آخرین لحظات» در نظام کنونی است و اشاره کرد که دولت آمریکا ممکن است به تحقق گذار به حکومتی متفاوت یا آنچه او «تصاحب دوستانه» نامید کمک کند.
بدیهی است که اینگونه اظهارنظرها از طرف شخص ترامپ- در مقام رئیسجمهور قدرتمندترین کشور جهان از لحاظ نظامی و اقتصادی- در مورد فروپاشی احتمالی و مدیریت آیندهٔ کشوری مستقل نمایانگر دخالت آشکار امپریالیستی آمریکا در امور داخلی کوبا است. آمریکا در مورد ونزوئلا نیز به همین شیوه عمل کرده است.
دیده میشود که اعمال تحریمها و محاصرهها و تنبیههای ثانویه (تنبیه دیگرانی که با کوبا روابط تجاری داشته باشند) ابزاری اقتصادی برای فشار آوردن بر دولت و در نهایت مردم کوبا و اهرمی است برای مهندسی کردن آرایش ژئوپلیتیک آن منطقه. در نتیجهٔ اعمال اینگونه سیاستها، نفوذ رقیبان ژئوپولیتیکی آمریکا (از جمله چین) در منطقه دشوارتر میشود و موازنهٔ قدرت درمنطقهٔ دریای کارائیب و آمریکای لاتین به نفع آمریکا تغییر میکند.
نمونهٔ دیگری از این مداخلههای امپریالیستی که چندی پیش شاهدش بودیم ربودن نیکلاس مادورو، رئیسجمهور قانونی کشور ونزوئلا، بود که دخالت قلدرمآبانه و آشکار یک قدرت بیگانه در امور داخلی کشوری مستقل بدون رعایت هیچگونه ضوابط بین المللی بود.
راه دشوار کوبا
با توجه به نکات ذکرشده، میتوان گفت که دخالتهای ماجراجویانهٔ امپریالیسم آمریکا در امور سیاسی و اقتصادی کوبا در طولانیمدت باعث وارد آمدن فشارهای معیشتی به مردم آن کشور و بیشتر و پیچیدهتر شدن مشکلات ساختاری جامعهٔ کوبا شده است. کوبا پیش از این نیز، در دههٔ ۱۹۹۰ و پس از فروریزی اتحاد شوروی و دیگر دولتهای سوسیالیستی در شرق اروپا که از حامیان جدّی دولت کوبا بودند و قطع شدن روابط تجاری و کمکهای متقابل این کشورها به یکدیگر، چنین روزهای دشواری را گذرانده است. و حالا، در حالی که تلاش دارد کمر از زیر آن دشواریها راست کند، بار دیگر در معرض فشارهای سنگینی قرار گرفته است.
ترامپ به نظر میآید که هدف تغییر رژیم در کوبا را دنبال میکند و تمایل دارد حل اختلافها به سبک مداخلهجویانه را در آمریکای لاتین احیا کند. ترامپ اخیراً هم با انتشار سند «استراتژی امنیت ملی آمریکا» نشان داد که برای تصاحب آمریکای لاتین و جنوبی و بازگرداندن آن به حیاطخلوت آمریکا و اجازه ندادن به رقیبان اقتصادی برای حضور در این بخش از قارهٔ آمریکا دندان تیز کرده است. همین شیوههاست که بحران بین دو کشور را تشدید کرده است که حتی ممکن است این دو کشور را به رویارویی نظامی بکشاند. همهٔ اینها تأکیدی است بر این که ایجاد بحرانهای مشابه در کوبا و دیگر کشورهای منطقه حلقهای از زنجیرهٔ سیاستهای مداخلهگرانه و جنگافروزی امپریالیسم آمریکا در حوضهٔ دریای کارائیب و آمریکای لاتین است.