وزارت امور خارجی اسرائیل این تصویر را در ایکس منتشر کرد و نشست گروه لاهه را که آفریقای جنوبی برگزار کرده بود به تمسخر گرفت و نتیجهٔ مورد انتظار آن را با نابودی یک کشتی نیروی دریایی ایران مقایسه کرد. عکس از شبکهٔ ایکس وزارت امور خارجی اسرائیل.
نوشتهٔ جاناتان ویتال – الجزیره
ترجمهٔ لیندا سارنگ – اندیشهٔ نو
پنجشنبه ۱۴ اسفند ۱۴۰۴
وزارت امور خارجی اسرائیل دیروز در یادداشتی در حساب رسمیاش در شبکهٔ اجتماعی ایکس (X) پیامی به گروه لاهه داد. این گروه ائتلافی رو به رشد از کشورهای مستقل از جمله آفریقای جنوبی و کلمبیا و مالزی است که در نشستی اضطراری در لاهه برای بحث و تبادنظر دربارهٔ اجرای قوانین بینالمللی و پاسخگویی دربارهٔ اقدامات صورتگرفته در غزه گرد هم آمدهاند. وزارت خارجهٔ اسرائیل تصویری از ۴۰ کشور گردآمده در این نشست را در کنار عکسی از دود سیاه غلیظی منتشر کرد که از یک کشتی هدف قرارگرفتهٔ ایرانی بلند میشود که همان روز غرق شده بود. بخشی از زیرنویس عکس چنین بود: «میتوان انتظار داشت که نتیجهٔ نشست لاهه به اندازهٔ نیروی دریایی ایران موفق باشد.»
این یادداشت در حساب رسمی دولتی منتشر شد و پسگرفته هم نشده است. این متن به عملیات نظامی جاری اشاره دارد. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، هنگام اعلام این حملهها به مردم ایران گفت که در پایان بمباران، به دست گرفتن دولت «در اختیار شما خواهد بود».
در چنین زمینهای، کنار هم گذاشتن یک کشتی جنگی در حال غرق شدن با تصویری از دیپلماتها و کارشناسان بسیار فراتر از تحریکی انتزاعی است. در اینجا مقایسهای بین هدفهای نظامی و شرکتکنندگان در نشستی صورت گرفته است که برای حفظ حقوق بینالملل گرد هم آمدهاند.
گروه لاهه نمایانگر تغییر مهمی در دیپلماسی «جنوب جهانی» است. این سازمان را هشت کشور در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۵ تأسیس کردند: بولیوی، کلمبیا، کوبا، هندوراس، مالزی، نامیبیا، سنگال، و آفریقای جنوبی. دستور کار صریح این گروه هماهنگی اقدامات دولتی برای تضمین تصمیمهای دادگاه بینالمللی دادگستری (ICJ) است.
این ائتلاف کاری را که میکند بهصراحت رعایت چارچوب حقوقی بینالمللی موجود معرفی میکند، و نه انحراف از آن. برعکس، اسرائیل با مقایسهٔ یک دیدار دیپلماتیک با هدف نظامی واکنش نشان داده است. این نوع انتخابِ پاسخ خودش بسیار گویاست. این واکنش نشاندهندهٔ تحقیر روند این نشست، شرکتکنندگان در آن، و خوار داشتن این امر است که بازخواست و پاسخگویی حقوقی باید برای همهٔ کشورهای یکسان اعمال شود.
برخلاف آنچه اسرائیل در یادداشت شبکهٔ ایکس توصیف کرده است، گروه لاهه یک گروه «کماهمیت» و در حاشیه نیست. تا مارس ۲۰۲۶ نفوذ گروه لاهه گسترش چمشگیری یافته است. اکنون ۴۰ کشور- از جمله اعضای گروه ۲۰ مانند برزیل و عربستان سعودی، در کنار کشورهای اروپایی مانند اسپانیا و نروژ- گرد هم آمدهاند تا دربارهٔ اقدامات عملی برای تضمین اجرای قوانین بینالمللی گفتوگو کنند.
این ۴۰ کشور در بیانیهٔ نهایی نشست اضطراری ۴ مارس (۱۳ اسفند) مجموعهای گسترده از اقدامات مشخص را برای حرکت «از حرف به عمل» پیشنهاد دادند. این اقدامات شامل منع کامل واردات کالاها از شهرکهای یهودینشین اسرائیل و توقف انتقال یا اجازهٔ عبور سلاحها، سوخت نظامی، و اقلام دومنظوره [از این کشورها] به اسرائیل بود. یک اقدام مهم جدید شامل الزام مسافران دارای مدارک سفر اسرائیلی به افشای [اطلاعات لازم]. افرادی که در ارتش اسرائیل خدمت کردهاند اکنون مورد «غربالگری ثانویه در بندرهای ورودی» طبق قوانین ملی هر کشور در مورد نپذیرفتن عوامل جنایت جنگی قرار میگیرند. این گروه تأکید کرد که این اقدامات برای عمل کردن به «تعهدهای دولت سوم» طبق نظر مشورتی دیوان بینالمللی دادگستری در ژوئیه ۲۰۲۴ الزامی است. به گفتهٔ آنها، دولتها باید فعالانه از هرگونه کمکی که اشغال غیرقانونی [سرزمینهای فلسطین] را حفظ میکند جلوگیری کنند.
در یادداشت وزارتخانهٔ اسرائیل این ائتلاف «رژیمهای فاسد» خوانده شدهاند که «نفرت» [از اسرائیل] آنها را متحد کرده است. اما جایگاه حقوقی این گروه با تاریخی گره خورده است که اسرائیل به این آسانی نمیتواند آن را نادیده بگیرد.
در اوج دوران آپارتاید در آفریقای جنوبی، زمانی که جهان شروع به منزوی کردن دولت اقلیت سفیدپوست در پرتوریا کرده بود، اسرائیل یکی از متحدان وفادار آن رژیم باقی ماند. این شراکت استراتژیک عمیقی بود که شامل همکاری در حوزههای هستهیی و فناوری پیشرفتهٔ نظامی بود. همان ابزارهای خشونت دولتی که رژیم آپارتاید را حفظ میکرد اغلب با تخصص اسرائیل طراحی میشد یا بهبود مییافت. واقعهٔ «ولا» (Vela) در سال ۱۹۷۹ یکی از شواهد این اتحاد است که کاملاً مستند شده و گفته میشود آزمایش مشترک سلاح هستهیی اسرائیل و آفریقای جنوبی در اقیانوس اطلس جنوبی بوده است، اقدامی که پیمان منع گسترش سلاحهای هستهیی را دور زد.
این تاریخچه مسائل حقوقی پیش روی دیوان بینالمللی دادگستری را حل نمیکند، اما تلاش اسرائیل برای چارچوببندی ائتلاف کنونی را پیچیدهتر میکند. کشورهایی که اکنون برای اجرای قوانین بینالمللی فشار میآورند، در چند مورد، همان کشورهاییاند که دههها در معرض آسیبهای ناشی از مصونیت اسرائیل از مجازات بودهاند.
لحظه کنونی لایهای دیگر از طنز تلخی تاریخی است. حملههای ۲۸ فوریه (۲ اسفند) به ایران توجه تازهای را معطوف به ولیعهد رضا پهلوی، وارث سلسلهٔ پهلوی، کرده است که از دونالد ترامپ بهخاطر «حمله به رژیم هیولایی» در «مداخلهٔ بشردوستانه» تشکر کرده است. او در آوریل ۲۰۲۳، در سفری رسمی به اسرائیل که وزیر اطلاعات اسرائیل سازماندهی کرده بود، از احیای «پیوند باستانی» میان مردم اسرائیل و ایران سخن گفت و به «توافقنامههای کوروش» برای بازسازی روابط میان آنها اشاره کرد.
در دورهٔ حکومت پدر رضا پهلوی ایران یکی از مهمترین شریکان اقتصادی آفریقای جنوبی در دوران آپارتاید بود. تا سال ۱۹۷۸، ایران بیش از ۹۰درصد واردات نفت خام آفریقای جنوبی را تأمین میکرد و تحریم نفتی کشورهای عرب را که یکی از ابزارهای اصلی فشار جامعهٔ بینالمللی علیه رژیم پرتوریا بود خنثی میکرد. پدر [محمدرضا]شاه در سال ۱۹۴۴ در تبعید در ژوهانسبورگ درگذشت.
گروه لاهه دقیقاً برای پرداختن به همین تاریخ- تاریخ اعمال و اجرای گزینشی چارچوبهای حقوقی و انزوای بینالمللی بر برخی کشورها، اما نه در برخی دیگر- شکل گرفته است. بیانیهٔ ۴ مارس ۲۰۲۶ گروه لاهه به آنچه این تاریخ نشان میدهد اشاره میکند: انتخابی که کشورها بین همدستی در جُرم و رعایت قانون پیش رویشان دارند.
گروه لاهه هشدار داده است که اگر کشورهای جهان اکنون برای «تقویت حقوق بینالملل» اقدام نکنند، چارچوب حقوقی حاکم بر نظم جهانی «ارزش کاغذی را که روی آن نوشته شده است نخواهد داشت». در واقع، اگر نتیجهٔ نشستی که با رعایت حقوق بینالملل تعریف میشود از سوی اسرائیل و متحدانش بر اساس «موفقیت» در بمباران یک کشتی سنجیده شود، پس باید گفت که خودِ مفهوم حقوق بینالملل هماکنون به آتش کشیده شده است.
هیچ زمانی فوریتر از اکنون برای بازخواست و پاسخگو کردن کسانی نیست که نظم مبتنی بر قوانین را به آتش میکشند.