قفسههای یک سوپرمارکت در دبی / ۳ مارس ۲۰۲۶ عکس از REUTERS - Rula Rouhana
پنجشنبه ۱۴ اسفند ۱۴۰۴
گسترش جنگ اسرائیل و آمریکا با ایران، که بندرهای منطقه را در خطر قرار داده و سبب اختلال در حملونقل از طریق تنگهٔ هرمز شده، کشورهای ثروتمند حاشیهٔ خلیج فارس را با بزرگترین چالش امنیت غذایی از زمان بحران جهانی غذا در سال ۲۰۰۸ روبهرو کرده است.
جنگ کنونی در حال آزمودن راهبردهایی است که کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس پس از سال ۲۰۰۸ اتخاذ کردهاند، زمانی که افزایش شدید قیمت مواد غذایی باعث شد بهسمت سیاستهای وابسته به واردات حرکت کنند و نیاز غذاییشان را با سرمایهگذاریهای مالی در پروژههای کشاورزی خارج از کشور تأمین کنند.
این رویکرد جایگزین برنامههای پُرهزینه قبلی شد که هدفشان افزایش تولید داخلی غلات استراتژیک بود، اما بهدلیل آبوهوای سخت منطقه و کمبود منابع آبی با محدودیتهای جدّی مواجه شده بودند. برای نمونه، عربستان سعودی در سال ۲۰۰۸ برنامهٔ تولید داخلی گندم را بهتدریج کاهش داد و اکنون تقریباً بهطور کامل به واردات این محصول وابسته است.
در پی جنگ اخیر و با مختل شدن حملونقل جهانی و بسته شدن حریم هوایی بسیاری از کشورها در منطقهای که ۸۰ تا ۹۰ درصد مواد غذایی آن وارداتی است پیشبینی میشود که قیمتها افزایش یابد و برخی کالاها کمیاب شود.
نیل کویلیام، پژوهشگر اندیشکده چتهام هاوس، میگوید: «با توجه به اینکه بیش از ۷۰ درصد مواد غذایی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس از طریق تنگه هرمز وارد میشود، در صورت ادامه جنگ، این کشورها با کمبود مواجه خواهند شد… اگرچه کشورهای شورای همکاری خلیج فارس در راستای تنوع بخشی به تأمینکنندگان و داشتن ذخیره کافی اقداماتی انجام دادهاند، اما این ذخایر تنها چند ماه دوام دارند و از آن پس افزایش قیمتها و طولانی شدن زمان تحویل کالاها، بازار را تحت تأثیر قرار خواهد داد.»
تحلیلگران هشدار میدهند که حتی انسداد موقت تنگه هرمز که کشتیها را مجبور به استفاده از بنادر کوچکتر میکند، نیز باعث ایجاد فشار خواهد شد. بیشتر بنادر بزرگ خلیج فارس، از جمله بندر جبل علی در دبی و بنادر اصلی کویت، بحرین، قطر و بنادر سواحل خلیج فارس عربستان، در مناطقی قرار دارند که بیشتر ترافیک ورودی آنها باید از تنگه هرمز عبور کند.
این در حالی است که حملات این هفته ایران به بسیاری از این شریانهای حیاتی، از جمله جبل علی، بزرگترین بندر کانتینری منطقه، فعالیتها را برای چند ساعت متوقف کرد.
ایسان بهانو، تحلیلگر ارشد کالاهای کشاورزی در شرکت تحلیل تجارت جهانی کپلر، در رابطه با بندر دبی که به عنوان یک مرکز بازصادرات برای منطقه و فراتر از آن عمل میکند، گفت: «بزرگترین تأثیر فوری مربوط به انسداد جبل علی خواهد بود که خدمات خود را به حدود ۵۰ میلیون نفر ارائه میدهد.»
بنادر دیگر امارات متحده عربی که خارج از تنگه هرمز واقع شدهاند، ظرفیت محدودی دارند. بندر خورفکان میتواند پنج میلیون کانتینر استاندارد بیست فوتی و بندر فجیره کمتر از یک میلیون کانتینر را مدیریت کنند و نمیتوانند جایگزین ظرفیت از دست رفته جبل علی یا بندر خلیفه ابوظبی شوند.
به گفته این تحلیلگر، «قطر، کویت، بحرین و عراق عملاً به کشورهایی بدون دسترسی دریایی تبدیل میشوند و باید از مسیرهای زمینی عربستان استفاده کنند که باعث ایجاد ترافیک و هزینههای بالایی خواهد شد.»
افزایش قیمت مواد غذایی فاسدشدنی
تنگناها هنوز فرا نرسیدهاند و امارات متحده عربی اعلام کرده است که ذخایر استراتژیک کالاهای حیاتی، نیازهای چهار تا شش ماه آینده این کشور را پوشش میدهد. این کشور از ساکنانش خواسته افزایش بیدلیل قیمتها را از طریق یک خط ویژه گزارش دهند.
کارکنان سوپرمارکتها به رویترز گفتهاند که قفسهها عمدتاً پر هستند، هرچند تأمینکنندگان برای بازتأمین برخی کالاها زمان بیشتری نیاز دارند. دبی این هفته به طور موقت محدودیتهای حرکت کامیونها را برای حفظ جریان کالاها کاهش داد.
آغاز حملات ایران به کشورهای حاشیه خلیج فارس در روز شنبه باعث شد بسیاری اقدام به ذخیرهسازی کنند و افت موقتی در بازار ایجاد شود که به نوعی تمرینی بود برای آنچه ممکن است رخ دهد.
نیل کویلیام، پژوهشگر اندیشکده چتهام هاوس، میگوید: «شایان ذکر است که ریسک ناشی از تصور عمومی اهمیت دارد و حتی اگر موجودی انبارها در حال حاضر کافی باشد، هجوم مردم به سوپرمارکتها میتواند جامعه را نگران کند.»
برخی ساکنان امارات از افزایش قیمتها خبر دادهاند. یکی از آنها روز سهشنبه در یک گروه فیسبوک محلی نوشت: «آیا فقط من هستم که برای مواد غذاییام سه برابر دیروز هزینه کردهام؟ حتی قیمت موز هم دیوانهکننده شده است.»
کالاهایی مانند موز که سریع فاسد میشوند، به ویژه در برابر هرگونه تغییر مسیر حمل و نقلی که سفرها را طولانیتر کند، آسیبپذیر هستند. واردات هوایی این محصولات نیز -البته زمانی که حریم هوایی باز باشد- هزینهها را افزایش میدهد. به گفته جاستین الکساندر، تحلیلگر حوزه خلیج فارس و مدیر شرکت مشاوره اقتصاد کلان و سیاستگذاری خلیج اکونومیکس، «اگر غذا از طریق هوایی یا زمینی وارد شود، هزینه آن بیشتر از حمل دریایی خواهد بود. ممکن است دولتها بخشی از این هزینه را از طریق یارانهها جبران کنند. مطمئناً در بحرانهای گذشته هم این کار را انجام دادهاند.»
لزوم همکاری میان کشورهای حاشیه خلیج فارس
برای جلوگیری از کمبود غذا، همکاری منطقهای میان شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس حیاتی خواهد بود. نیل کویلیام، پژوهشگر چتهام هاوس، عقیده دارد که «مدیریت لجستیک پیچیده و تضمین تأمین نیازهای این شش کشور و همچنین عراق، همکاری نزدیک میان اعضای شورای همکاری خلیج فارس را میطلبد.» این در حالی است که اعضای این بلوک همواره در هماهنگی با یکدیگر مشکل داشتهاند.
کشورهای خلیج فارس علاوه بر سرمایهگذاری خارجی برای تأمین منابع اصلی تولید غذا، طی دو دهه گذشته سیلوهای مدرنی را نیز ساختهاند که قادر به ذخیره صدها هزار تن غلات استراتژیک هستند. این سیلوها ذخیرهای برای کالاهای اساسی مانند گندم، برنج و روغنهای خوراکی هستند که میتوانند ماهها نگهداری شوند.
امارات متحده عربی در سال ۲۰۱۶ سیلوهای غلات فجیره را در ساحل اقیانوس هند و خارج از تنگه هرمز افتتاح کرد که ظرفیت آن حدود ۳۰۰ هزار تن است. این موقعیت استراتژیک برای دور زدن تنگه هرمز انتخاب شد، چرا که پیش از این تهدید کرده بود که هر زمان تنشها با غرب افزایش یابد، تنگه را خواهد بست.
این ابتکار در ابتدا پیشبینی میکرد که ذخایر اضطراری بین کل منطقه خلیج فارس به اشتراک گذاشته شود. اما موانع عملی، از جمله مسافتهای طولانی و ارتباطات جادهای یا ریلی محدود بین کشورها، باعث شد که این ذخایر دتنها در سطح ملی باقی بماند. از آن زمان، سایر کشورهای خلیج فارس نیز انبارهای خود را ساختهاند، از جمله ترمینال امنیت غذایی قطر در بندر حمد با ۵۱ سیلوی دارای کنترل دما.
برگرفته از آ.اف.آی