الف. هوشیار
پنجشنبه ۱۴ اسفند ۱۴۰۴
صبح زود از خانه بیرون میروید. هنوز خیابان بیدار نشده، اما شهر از قبل «دیده» شده است. نه توسط عابران، نه توسط مغازهدارها، بلکه توسط لنز دوربینهای حراستیای که پلک نمیزنند. شما قدم بر آسفالت میگذارید، اما پیش از آنکه به میدان برسید، ردّ شما به شکل نقطهای نورانی روی صفحهای در یک اتاق امنیتی ثبت شده است.
شاید بگویید: «این فقط تصویر است؛ بازتابی از واقعیت.» اما تمثیل شهر امروز چیز دیگری میگوید. فرض کنید شهری وجود دارد که دو بار ساخته میشود: بار اول، با بتن و سنگ و چراغ راهنمایی؛ بار دوم، با پیکسل و داده و الگوریتم.
در گذشته، شهر دوم فقط نقاشیِ شهر اول بود؛ مثل نقشهای که راهها را نشان میدهد، اما راه نمیسازد. امروز اما، نقشه گاه پیش از راه ساخته میشود.
شهرِ روی صفحهٔ مانیتور
در این شهرِ تمثیلی هر رهگذر دو بار راه میرود:
● یک بار با بدنش در خیابان
● یک بار با دادههایش در شبکه
در نسخهٔ اول، شما به میدان میرسید.
در نسخهٔ دوم، شما به «الگو» تبدیل میشوید.
این همان چیزی است که جامعهشناسان سیستمهای حراستی از آن با عنوان «دوقلوی دادهای» یاد میکنند: نسخهای از شما که نه با گوشت و استخوان، بلکه با ردّهای رفتاری ساخته میشود.
دیوید لیون (David Lyon) و کوین هاگرتی (Kevin Haggerty) نشان دادهاند که انسان مدرن فقط در خیابان حضور ندارد، بلکه در پایگاههای داده نیز زندگی میکند- جایی که تصمیمها نه دربارهٔ «شما»، بلکه دربارهٔ نسخهٔ محاسبهشدهٔ شما گرفته میشود.
از تصویر به فرمان
در تمثیل ما اتاقی وجود دارد که دیوارهایش نه از آجر، بلکه از نمایشگر ساخته شده است. در آنجا:
حرکتها > تبدیل به داده میشوند
دادهها > تحلیل میشوند
تحلیلها > پیشبینی میشوند
پیشبینیها > به دستور تبدیل میشوند
و دستورها سپس به خیابان بازمیگردند تا شهر، بر اساس آنچه «خواهد شد»، اداره شود- نهفقط بر اساس آنچه «هست». مطالعات حوزهٔ «پلیس پیشبین» (Predictive Policing) نشان داده است که سیستمهای هوش مصنوعی میتوانند از دادههای گذشته و الگوهای حرکت جمعیت برای پیشبینی رویدادهای آینده استفاده کنند و سپس نیروها در جهان واقعی بر اساس همان مدل دیجیتال مستقر شوند.
در اینجا، تصویر دیگر بازتاب واقعیت نیست، پیشنویس آن است.
عبور از دیوار به کُد
ژیل دلوز (Gilles Deleuze) سالها پیش هشدار داده بود که جوامع از عصر «دیوار» عبور میکنند و وارد عصر «کُد» میشوند. در گذشته، قدرت با زندان و کارخانه عمل میکرد- با محصورسازی بین دیوارها. امروز، قدرت با مدولاسیون عمل میکند- با تنظیم پیوستهٔ جریانها از طریق داده. به همین دلیل، در شهرِ تمثیلی ما، دیگر نیازی به دیوارهای بلند نیست، زیرا مسیرها پیشاپیش در مدلها ترسیم شدهاند.
اقتصادِ رفتار
شوشانا زوبوف (Shoshana Zuboff) این وضع را در قالب «سرمایهداری حراستی» توصیف کرده است: زندگی روزمره به داده تبدیل میشود،
و داده دوباره برای شکل دادن به رفتار بازمیگردد.
در تمثیل شهر، این یعنی که شهروندان نهفقط زندگی میکنند، بلکه «باز تولید میشوند». نه با زور مستقیم، بلکه با پیشبینی و هدایت.
لجستیک ادراک
پل ویریلیو (Paul Virilio) پیشتر گفته بود که قدرت مدرن ابتدا جهان را به تصویر تبدیل میکند و سپس تصویر را مدیریت میکند. در شهر امروز، ادارهٔ شهر از ادارهٔ ذهنها آغاز میشود. قبل از آنکه اتفاقی بیفتد، الگوی آن خوانده میشود. و خیابان به صحنهٔ اجرای مدلی بدل میشود که پیشتر در دادهها شکل گرفته است.
قرارداد اجتماعی جدید
ایاد رحوان (Iyad Rahwan) و همکارانش از «جامعه در حلقهٔ الگوریتم» سخن گفتهاند، جایی که تصمیمهای اجتماعی بهطور فزایندهای از طریق سامانههای محاسباتی واسطهگری میشوند. در شهر تمثیلی ما، این یعنی که مدیریت شهر دیگر فقط در نهادها یا پاسگاهها رخ نمیدهد،
بلکه در مدلها و کدها شکل میگیرد.
تمثیل پایانی
در گذشتهٔ دور میگفتند اول شهر ساخته میشود، بعد نقشهاش. بعداً با شهرهایی روبهرو بودیم که دستکم برای آن نقشهٔ ساختمانی و راهسازی وجود داشت. اما مروزه گویی اول نقشهٔ زندگی شهری ترسیم میشود و شهر مطابق آن ایجاد و مدیریت میشود.
مرز میان مجازی و واقعی نه ناپدید شده و نه یکی جای دیگری را گرفته، بلکه رابطهشان وارونه شده است. مجازی دیگر سایهٔ واقعیت نیست، چهبسا معماری آن است. و واقعیت به اجرای نقشهای بدل شده که پیشتر روی صفحه شکل گرفته است.
منابع:
● Virilio, Paul (1989). War and Cinema: The Logistics of Perception.
● Deleuze, Gilles (1992). Postscript on the Societies of Control.
● Haggerty, Kevin & Ericson, Richard (2000). “The Surveillant Assemblage.”
● Lyon, David (2007). Surveillance Studies: An Overview.
● Zuboff, Shoshana (2019). The Age of Surveillance Capitalism.
● Rahwan, Iyad et al. (2019). “Machine Behaviour,” Nature.
● Perry et al. (2013). Predictive Policing: The Role of Crime Forecasting in Law Enforcement Operations (RAND).