ف. کنجکاو
شنبه ۲۵ بهمن ۱۴۰۴
گارد جاویدان یکی از نخبهترین یگانهای نظامی ایران در دوران سلطنت محمدرضاشاه پهلوی بود. این نیروی نظامی با هدف حفاظت از شخص شاه، خانواده سلطنتی، و مراکز حیاتی کشور شکل گرفت و در حالی که از دیگر نهادهای نظامی جدا بود، در طول سالها تبدیل به نمادی از وفاداری مطلق به سلطنت محمدرضاشاه پهلوی شد. در این مقاله تاریخچه، ساختار، عملکرد، بحرانهای امنیتی، و سرنوشت این نیرو را از تأسیس تا پس از انقلاب بهمن ۵۷ بررسی میکنیم و سپس به بازتعریف نام آن در گروههای سلطنتطلب خارج از کشور میپردازیم.
نام «گارد جاویدان» عمداً از یک واحد نظامی مشهور در دوران هخامنشی الهام گرفته شده بود، اما یگان دوران پهلوی ادامهٔ مستقیم تاریخی آن نیرو نبود، بلکه بیشتر استفادهٔ نمادین و تبلیغاتی از گذشتهٔ باستانی ایران بود. قدیمیترین اشاره به این نیرو را هرودوت (Herodotus)، مورخ یونانی، ثبت کرده است. او از واحدی به نام آتانَتوی یا نامیرایان یا جاویدانها (Immortals) یاد میکند.
دلیل اصلی اینکه به آن نیروی نظامی «جاویدان» میگفتند این بود که تعدادشان همیشه ثابت و دههزار نفر بود. هر وقت یکی کشته یا بیمار میشد، بلافاصله فرد دیگری جایگزینش میشد. بنابراین، از نگاه بیرونی، این نیرو «تمامنشدنی» یا جاویدان به نظر میرسید.
استفادهٔ محمدرضا پهلوی از این نام در قرن بیستم نشان از علاقهٔ زیاد او به پیوند دادن حکومتش با عظمت ایران باستان داشت. انتخاب نام «گارد جاویدان» برای یگان محافظ سلطنت بخشی از همین سیاست بود.
اما اگر بخواهیم دقیق باشیم، باید گفت که گارد جاویدان هخامنشی که در حدود ۱۰هزار نفر عضو داشت ساختاری قبیلهیی و اشرافی داشت و نقش مهمی در فتوحات جنگی آن زمان داشت، در حالی که گارد جاویدان پهلوی یگان مدرن ۱۰ تا ۱۵هزار نفری بود که ساختار منظم نظامی مدرن داشت و وظیفهاش حفظ امنیت شاه و خاندان سلطنتی بود، و این الهام از زمان هخامنشیان بهصورت نمادین بوده است.
۱. تأسیس و فلسفهٔ وجودی گارد جاویدان
گارد جاویدان در سالهای اولیه سلطنت محمدرضاشاه (۱۳۲۱) بهمنظور ایجاد یک نیروی حفاظتی مطمئن و وفادار شکل گرفت. فلسفهٔ اصلی آن حفاظت مستقیم از شخص شاه، خانوادهٔ سلطنتی، و مراکز حساس کشور بود. با گذشت زمان، این نیرو علاوه بر وظایف نظامی، نقش تشریفاتی و نمادین نیز پیدا کرد و حضورش در مراسم رسمی و رژهها بیانگر اقتدار شاه بود.
ویژگیهای کلیدی شامل چنین مواردی بود:
_ گزینش سختگیرانهٔ نیروها بر اساس وفاداری، سابقه، و پیشینهٔ خانوادگی
_ آموزش ویژه در حفاظت شخصی، ضدنفوذ، و تشریفات، و
_ جدایی نسبی از ارتش عادی برای کاهش خطر نفوذ و خیانت
۲. ساختار فرماندهی و چهرههای شاخص
گارد جاویدان بخشی از ارتش بود، اما فرمانده آن مستقیماً به شاه پاسخگو بود. این نزدیکی سیاسی باعث شد فرماندهان گارد شاهنشاهی پهلوی، همچون عبدالعلی بدرهای و غلامعلی اویسی، نقش پُررنگی در امنیت خانوادهٔ سلطنتی و تصمیمگیریهای فوری داشته باشند.
ساختار گارد جاویدان شاهنشاهی شامل یگانهای تشریفاتی، رزمی، زرهی، و ضدنفوذ بود که در کنار واحدهای اطلاعاتی داخلی حلقهٔ حفاظتی نهایی را تشکیل میدادند.
۳. گزینش اعضای گارد جاویدان و زندگی روزمرهٔ اعضا
گزینش نیروها بر اساس وفاداری، آمادگی بدنی، و سابقهٔ خدمتی بود.
دورههای آموزشی شامل حفاظت از شخصیتهای حکومتی و تشریفات رسمی و همچنین آموزش مهارتهای رزمی بود.
زندگی روزمرهٔ اعضای گارد جاویدان با زندگی سربازان دیگر ارتش متفاوت بود. نظم و ظاهر دقیق آنها تحت نظارت دائمی بود و از حضور آنها برای مشارکت در مراسم رسمی و رژههای ملی استفاده میشد. ضمن اینکه برای آنان امکانات بهتر زندگی و شرایط خدمت ممتازی در نظر گرفته میشد. نزدیکی به شاه و اعضای خانوادهٔ سلطنتی باعث میشد که رفتوآمد و ارتباطاتشان با دیگران زیر نظر و کنترل شدید باشد.
۴. تیراندازیها به شاه و تحول امنیتی
تیراندازیها به شاه، بهویژه در دانشگاه تهران در سال ۱۳۲۷ و در کاخ مرمر در سال ۱۳۴۴، نقش مهمی در تحول فلسفهٔ حفاظتی گارد داشت.
در نتیجهٔ این رخدادها حساسیت شاه به امنیت شخصی خودش و خانواده سلطنتی افزایش یافت. در نتیجه، لایههای حفاظتی و ضدنفوذ چندگانه در گارد ایجاد شد. همین امر باعث شد که تمرکز بر وفاداری محض بر شخص شاه و گزینش دقیق نیروها همواره در صدر توجه قرار گیرد. در عین حال، محدود کردن حضور عمومی شاه و کنترل مسیرها و مراسم جزو بدیهیترین اصول امنیتی گردید.
تیراندازی ۱۵ بهمن ۱۳۲۷؛ دانشگاه تهران و آغاز تمرکز قدرت
محمدرضا پهلوی در ۱۵ بهمن ۱۳۲۷ در محوطهٔ دانشگاه تهران هدف تیراندازی ناصر فخرآرایی قرار گرفت. شاه تنها جراحت سطحی برداشت و ضارب هم در همان محل کشته شد.
زمینهٔ سیاسی
این واقعه در دورهای بود که ایران پس از اشغال متفقین و بحرانهای سالهای ۱۳۲۰–۱۳۲۵ هنوز در وضع شکنندهای بود. حزبهای متعددی در کشو رفعال بودند و فضای سیاسی نسبتاً بازِ پس از سقوط رضاشاه (شهریور ۱۳۲۰) ادامه داشت. پس از تیراندازی به شاه در دانشگاه تهران، دولت (از طرف حکومت) حزب تودهٔ ایران را غیرقانونی اعلام کرد و بسیاری از فعالان آن حزب بازداشت شدند، بدون آنکه سندی مبنی بر دخالت این حزب در تیراندازی به شاه ارائه گردد.
مهمتر از آن، چندی بعد مجلس مؤسسان تشکیل شد و اختیارات شاه را افزایش داد، از جمله حق انحلال مجلس شورای ملی را. به بیان دیگر، تیراندازی ۱۵ بهمن ۳۲۷ به شاه بهانه و وسیلهای شد برای تسریع حرکت از «پادشاهی محدود» مشروط بهسمت «اقتدار شخصی بیشتر شاه».
تیراندازی ۲۱ فروردین ۱۳۴۴ در کاخ مرمر و تثبیت امنیتی نظام
روز ۲۱ فروردین ۱۳۴۴، یکی از نیروهای گارد شاهنشاهی به نام رضا شمسآبادی در کاخ مرمر تهران بهسوی شاه شلیک کرد. ضارب در جا کشته شد و چند تن از محافظان جان باختند، اما شاه آسیبی ندید.
زمینهٔ سیاسی
این تیراندازی در اوج اجرای «انقلاب سفید» شاه رخ داد. شاه این برنامه را با همهپرسی ۱۳۴۲ آغاز کرده بود و شامل اصلاحات ارضی، حق رأی زنان، و برنامههای نوسازی اقتصادی–اجتماعی بود.
اما در همان سالها مخالفتهای مذهبی و سیاسی نیز شدت گرفته بود، بهویژه پس از اعتراضهای ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و تبعید روحالله خمینی.
در چنان فضایی، تیراندازی ۱۳۴۴ به تشدید تدابیر امنیتی و تقویت نقش دستگاههای اطلاعاتی انجامید. حکومت روایت رسمیاش را دربارهٔ انگیزههای ضارب منتشر کرد، اما جزئیات کامل پرونده موضوع قابل بحث تاریخی باقی ماند.
این اقدامات باعث شد که گارد جاویدان فراتر از نیروی حفاظتی باشد و بازوی عملیاتی فوری امنیت شاه شود.
۵. نقش گارد جاویدان در ماههای پایانی حکومت
در سالهای پایانی سلطنت پهلوی، گارد جاویدان حفاظت منظم از کاخها و مراکز حیاتی را بر عهده داشت. این نیروی با انظباط نظامی-امنیتی آمادهٔ نشان دادن واکنش فوری به هر تهدیدی بود.
اما در پی راه افتادن موج اعتراضهای گسترده در سال ۱۳۵۷، گارد شاهنشاهی، با مأموریت محدودش بهمثابهٔ نیروی نظامی مأمور حفاظت از شخص شاه و خانوادهٔ سلطنتی، نتوانست با بحران سیاسی در شرایط انقلابی مقابله کند. تعداد نیروهای این یگان در برابر میلیونها نفر معترض، و ارتشی که دیگر دوگانه رفتار میکرد، بسیار کم بود. نبود فرماندهی سیاسی روشن بعد از خروج شاه (دی ۱۳۵۷)، کارایی عملیاتی گارد جاویدان را کاهش داد و ترس از پیامدهای خشونت گسترده مانع ورود فعال گارد به خیابانها شد.
نتیجه اینکه گارد جاویدان شاهنشاهی، بهرغم وفاداری و آمادگی زیادی که داشت، نتوانست فروپاشی حکومت سلطنتی را مهار کند.
گارد جاویدان و شبهای سرنوشتساز انقلاب ۵۷
همانطور که گفته شد، وظیفهٔ اصلی گارد جاویدان، بهعنوان یگان ویژه و نخبهٔ ارتش ایران که کاملاً به محمدرضاشاه پهلوی وفادار بود، حفاظت از خاندان سلطنتی و مراکز حساس رژیم شاهنشاهی بود. این یگان بهلحاظ آموزش، تجهیزات، و وفاداری سیاسی از دیگر نیروهای مسلح متمایز بود و تصور میشد که ستون فقرات مقاومت نظامی در برابر موج انقلاب در روزهای پایانی حکومت باشد.
در شب ۲۱ بهمن ۱۳۵۷، در جریان تحولات حول پایگاه هوایی دوشانتپه در شرق تهران که شامل یک فرودگاه نظامی و مرکز آموزشی نیروی هوایی بود، جنبش مردمی شدت گرفت. انتشار عکسهایی از سلام نظامی همافران به روحالله خمینی موجب شد فرماندهان وفادار به شاه نگران ترک برداشتن انسجام ارتش شوند.
ماجرا چه بود؟
دو روز پیشتر (۱۹ بهمن)، گروهی از همافران در محل اقامت آیتالله خمینی حاضر شدند و به او ادای احترام کردند. عکسی از این دیدار منتشر شد که بسیار اثرگذار بود.
شامگاه ۲۱ بهمن نیروهایی از گارد جاویدان شاهنشاهی برای برخورد با همافران به پادگان دوشانتپه اعزام شدند.
این دو با یکدیگر درگیر شدند و در نتیجه درگیری مسلحانه آغاز شد که بهسرعت به خیابانهای اطراف کشیده شد.
مردم مسلح به کمک همافران آمدند و کنترل پادگان دوشانتپه عملاً از دست گارد خارج شد.
این درگیری یکی از نقاط عطف در روند سقوط نهایی ساختار نظامی وفادار به حکومت محمدرضا پهلوی بود و عملاً حرکت در مسیر پیروزی انقلاب در ۲۲ بهمن ۵۷ را سرعت بخشید.
در روز ۲۲ بهمن، با اعلام بیطرفی ارتش و پیوستن پادگانها به مردم، تلاشهای پراکندهٔ گارد جاویدان برای نگه داشتن مراکز کلیدی بینتیجه ماند و روند سقوط حکومت از آنجا به بعد غیرقابل بازگشت شد.
هیچ روایت مستند و مورد اجماع تاریخی دربارهٔ شایعات مربوط به تیراندازی سربازان به فرماندهان گارد جاویدان وجود ندارد. علی نشاط، فرمانده وقت یگان گارد شاهنشاهی، پس از پیروزی انقلاب بازداشت و محاکمه شد، ولی هیچ گزارشی از اینکه او را زیردستانش کشته باشند ثبت نشده است.
در نهایت، اهمیت گارد جاویدان در انقلاب ۵۷ نه موفق بودنش در مقاومت، بلکه در نشان دادن نقطهضعف حکومتی در آستانهٔ فروپاشی است. حتی یگان ویژه و وفادار به رهبر رژیم نیز در برابر موج گستردهٔ تغییر اجتماعی و سیاسی انقلابی نتوانست مسیر تاریخ را متوقف کند.
۶. انحلال و سرنوشت نیروها پس از انقلاب
پس از پیروزی انقلاب مردمی بهمن ۵۷، گارد جاویدان شاهنشاهی منحل شد و پادگانها و مراکز این یگان تصرف شد یا به نهادهای جدید واگذار شد. فرماندهان ارشد گارد بازداشت و تعدادی از آنها اعدام شدند. برخی نیز زندانی شدند یا مهاجرت کردند. نیروهای میانی و پایینتر این واحد نظامی نیز یا بازنشسته شدند یا پس از «گزینش» در ساختارهای حکومت اسلامی جدید به خدمت گرفته شدند.
۷. بازتعریف نام گارد جاویدان در خارج از کشور
در سالهای اخیر گروههای سلطنتطلب در خارج از ایران، بهخصوص در آمریکا، تلاش کردهاند نام گارد جاویدان را بازتعریف کنند. در این تلاش، آنان با ایجاد شبکههای پراکندهٔ اینترنتی و نمادین و با جذب علاقهمندان و نیروهای پیشینهدار یا جوان به تبلیغ وفاداری به خاندان پهلوی پرداختهاند.