(تصویر افزودهٔ اندیشهٔ نو است.)
محمد مالجو
دوشنبه ۲۰ بهمن ۱۴۰۴
آیا میشود آیندگان را امروز به صف رأیگیری آورد؟ خیر. ایدۀ رضا پهلوی دقیقاً بر همین خطای مفهومی بنا شده است. پهلوی خود را «رهبر دورۀ گذار» میخواند و وعده میدهد که، پس از پایان جمهوری اسلامی، با یک همهپرسیِ ساده تکلیف نظام سیاسیِ بعدی روشن شود: پادشاهی یا جمهوری.
اما این تصویر شستهرفته از همان ابتدا لنگ میزند. مسئله فقط دشواریهای اجرایی یا سیاسیِ برگزاری همهپرسی نیست. مسئله این است که این نوع همهپرسی اساساً قابل برگزاری نیست، چون همۀ ذینفعانش اصولاً امکان حضور در آن را ندارند. رأیگیری همیشه رأی زندگانِ امروز است، حالآنکه تصمیم دربارۀ «نظام سیاسی» مستقیماً زندگی کسانی را نیز رقم میزند که هنوز به دنیا نیامدهاند. آیندگان ذینفعاند اما غایب. این نوع دموکراسی که بخشی از ذینفعانش اصولاً امکان رأیدادن ندارند از بنیاد با یک تناقض مفهومی روبهروست.
نکتۀ تعیینکننده این است که این تناقض در همۀ اشکال حکومت به یک اندازه عمل نمیکند. این تناقض دقیقاً در پادشاهیخواهی به نقطۀ انفجار میرسد. اگر امروز اکثریت رأیدهندگانِ کنونی فرضاً به گزینۀ پادشاهی رأی دهند، همین رأی است که نظام سیاسی آیندگان را نیز تعیین میکند. جایگاهی موروثی و غیرانتخابی به نسلهای بعد تحمیل میشود بیآنکه آن نسلها حتی در سطح نظری امکان مخالفت داشته باشند. رأی امروز عملاً حق انتخاب فردا را از پیش مصرف میکند. اینجا دیگر نه با «ارادۀ مردم» بلکه با سلطۀ اکنونیان بر آیندگان طرفیم.
در جمهوریخواهی، دستکم در تعریف حداقلیاش، چنین مصادرهای رخ نمیدهد. جمهوری یعنی بازبودن افق قدرت سیاسی، یعنی هیچ مقامی از پیش برای آیندگان تثبیت نمیشود و هر نسل، دستکم در سطح نظری، حق دارد قواعد بازی را دوباره به پرسش بکشد. اما پادشاهی، حتی اگر با رأی آغاز شود، با همان رأی امکان انتخاب را برای نسلهای بعدی، دستکم از نظر حقوقی، محدود و نهایتاً مسدود میکند.
بنابراین مسئله اصلاً بر سر شیوۀ برگزاری همهپرسی نیست. مسئله این است که دربارۀ پادشاهی اصولاً هیچنوع «همه»پرسی میسر نیست که نظر آیندگان را نیز بپرسد. این همان نقطۀ کوری است که پشت زبان فریبندۀ «پادشاهی دموکراتیک» پنهان میشود.
برگرفته از کانال تلگرام نویسنده