پنجشنبه ۱۶ بهمن ۱۴۰۴
بیانیه اتحادیه انجمنهای علوم اجتماعی ایران در واکنش به اعتراضات و ناآرامیهای دیماه ۱۴۰۴
▫️به نام خداوند جان و خرد
در پی رخدادهای دردناک دیماه ۱۴۰۴، که طی آن کشور شاهد گسترش ناآرامیها و خشونتهایی با پیامدهای انسانی و اجتماعی فاجعهبار بود، اتحادیه انجمنهای علوم اجتماعی ایران با احساس مسئولیت اخلاقیِ علمی و ملی، ضمن محکومیت همهجانبه خشونتهای صورتگرفته و ابراز همدردی عمیق با مردم ایران بهویژه همه خانوادههای ارجمندی که سوگوار از دستدادن عزیزانشان هستند، با تأمل در ریشههای این بحران عمیق و فاجعهی دردناک، موارد ذیل را درخور توجه و تامل میداند:
* آنچه رخ داد، نه پدیدهای ناگهانی، بلکه نتیجهی انباشت طولانیمدت انواع تبعیضها، نابرابریها، شکافها، ناکارآمدیها، اختلالات ارتباطی، فساد ساختاری، انسداد سیاسی و مداخله خارجی بود که پیشتر بارها از سوی نهادهای علمی، پژوهشی و مدنی کشور نسبت به عواقب آن هشدار داده شده بود.
* خشونت گسترده و قربانیشدن شمار زیادی از هموطنان، فارغ از هر تحلیل سیاسی، فاجعهای انسانی و ضایعهای جبرانناپذیر برای جامعهی ایران محسوب میشود. این رویداد موجی از سوگ جمعی، خشم، نفرت، ناامیدی و درماندگی شده و آسیب عمیقی به رواناجتماعی ملت وارد کرده است. وقوع چنین سطحی از خشونت و خونریزی، بنیانهای همدلی، اعتماد، گفتوگو و همبستگی اجتماعی را بهشدت فرسوده کرده و بازسازی آن پیچیده و مستلزم تلاش و زمان بسیار است.
* تبدیلشدن اعتراضات مسالمتآمیز مردمی با انگیزههای معیشتی، اجتماعی و مطالبات صنفی و سیاسی به صحنههای خشونتبار، نشانهی خطرناکی از ناتوانی کانالهای ارتباطی در شنیدن بهموقع صدای مردم و پاسخگویی سنجیده به مطالبات بهحق آنان است. زمانی که مطالبات، انتقادات و نارضایتیهای فزاینده جامعه با بیاعتنایی مواجه شده و تنها از مجرای کنترل امنیتی و نظام تبلیغاتی و رسانهای یکسویه پاسخ داده شود، زمینه برای خروجِ اعتراض و نارضایتی از چارچوبهای مدنی و تبدیل آن به خشونت ناگهانی و فراگیر فراهم میآید.
* هرگونه مداخله و تحریک عوامل خارجی، بهویژه آنگونه که در اظهارات مقامات امریکایی و اسرائیلی در حمایت از اعتراضات و شورشها مشاهده شد، تهدیدی جدی برای یکپارچگی ایران و کوششهای جمعی مردم ایران برای تغییر و بهبود اوضاع است. تاریخ ایران گواه تجربیات تلخ ناشی از دخالت بیگانگان است و روشن است که اهداف آنان لزوماً با منافع ملّی و خواستهای واقعی جامعهی ایران همسو نیست. با این حال، این واقعیت، مسئولیت اصلی نهادهای حاکمیتی را در پیشگیری و مدیریت بحران، پاسخگویی بهموقع و اثربخش به مطالبات مردم کاهش نمیدهد.
* خشم و نفرت انباشتهشده در لایههای مختلف جامعه، بهویژه در میان نسل جوان، ریشه در سالها تجربهی تبعیض ساختاری، نابرابری فزاینده، مداخلههای پردامنه در حوزههای مختلف زندگی، فساد اداری-اقتصادی، فشارهای سنگین معیشتی، محدودیتهای فرهنگی، هنری و رسانهای، انسداد سیاسی، نبود چشمانداز و احساس ناامیدی نسبت به آینده دارد. شاخصهای نزولی سرمایهی اجتماعی و بیاعتمادی گسترده به نهادهای حاکمیتی، هشدارهای علمی روشنی هستند که بیتوجهی به آنها، جامعه را در معرض انفجارهای مکرر قرار داده است.
* راه برونرفت از این وضعیت، نه در پافشاری بر خطاهای گذشته و انکار واقعیتهای امروز جامعه، بلکه در بازاندیشی جدی در مسیر طیشده، پذیرش اشتباهات و اتخاذ رویکردها و رویهها و سازوکارهای تازه است. حکمرانی هوشمندانه مستلزم انعطاف، درسآموزی از تجربیات تلخ و تغییر ملموس نگرشها و رفتار نادرست است. ادامهی سیاستهایی که بهطور مستمر شکاف دولت-ملت را عمیقتر کرده، تابآوری اجتماعی را کاهش داده و منابع اصلی قدرت، ثروت و منزلت ایران را تضعیف کرده است، تنها بحران را عمیقتر خواهد کرد.
* هرگونه ادعا یا تلاش برای بازگرداندن جامعه به الگوها و سیستمهای سیاسی گذشته، مانند بازگشت به حکومت پادشاهی، نه تنها پاسخگوی پیچیدگیهای کنونی جامعهی ایران نیست، بلکه نوعی نادیدهگرفتن تجربیات تاریخی ملت ایران محسوب میشود. آینده را باید با درک نقادانه واقعیتهای گذشته و حال و بر اساس خرد جمعی معاصر ساخت، نه با نوستالژی برای گذشتهای که خود عامل بحرانهای عمیق اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی و شکاف عمیق دولت-ملت در گذشته بود.
* جامعهی ایران امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند گفتوگوی ملی فراگیر، عقلانیت و «عاملیت جمعی» است. ما بر این باوریم که ظرفیتهای فکری و علمی مدنی و کارشناسی داخل کشور میتوانند با ارائهی برنامهها و راهکارهایی به خروج از بنبست و بحران کمک کنند. این امر مستلزم فراهمآوردن فضایی امن برای نقد سازنده، حضور صداهای مختلف و مشارکت نهادهای مدنی و علمی در فرآیند تصمیمسازی است.
اتحادیه انجمنهای علوم اجتماعی ایران، در مهر ۱۴۰۴ در بیانیهای با عنوان فراخوانی برای خردورزی، انسجام و عاملیت جمعی نسبت به عواقب ادامه رویکردها و روندهای گذشته هشدار داد. با کمال تاسف، با بیتوجهی به آن هشدارها و پیشنهادها و هشدارهای مشابه و متنوع دیگر، بازهم اعتراضات و ناآرامیهای بزرگی دامنگیر کشور شد و جمع زیادی از مردم عزیز را به کام مرگ کشاند و کشور را در بحران عمیقی فروبرد. اتحادیه باز هم بر اساس مسئولیت علمی و اجتماعی خود، مشفقانه و خیرخواهانه بر همان فراخوان و درخواستها تاکید میکند و امیدوار است در پساتجربیات بسیار تلخ و ناگوار حادث شده در دیماه، امکان عملی برای شنیدن و ارادهای برای اقدام شکل بگیرد، تا همه ایرانیان بتوانند در کنار هم برای برونرفت از این وضعیت در حال فرسایش، حرکت و ابتکاری موثر صورت دهند.
اتحادیه انجمنهای علوم اجتماعی ایران، که متشکل از ۱۶ انجمن علمی در حوزههای مختلف علوم اجتماعی است و طیف گسترده و متنوعی از استادان، پژوهشگران و اهل علوم سیاسی، اجتماعی، و فرهنگی کشور را نمایندگی میکند، عمل به مسئولیت اخلاقی و اجتماعی خود را در این ایامِ سخت اجتنابناپذیر میداند. بر این اساس، اتحادیه مجدداً با اعلام همدردی عمیق خود با قربانیان و بازماندگان این رویدادهای تلخ، بر پرهیز قاطع از هرگونه خشونت از هر سو، اولویت دادن به کرامت انسانی و زندگی شرافتمندانه برای تمامی شهروندان و تامین منافع ملی؛ و همچنین بر جلوگیری از فرسایش منابع توسعه ملی ایران، انزوای بینالمللی کشور و خطر بروز جنگ، و توجه فوری به تامین حداقلهای معیشتی مردم تأکید میکند. امید داریم فاجعهی دیماه، بهمثابه زنگ خطری جدی، زمینهساز بازنگری در سیاستها و رویکردهای حاکم و حرکت به سمت اصلاحات اساسی و مردمیسازی حکمرانی باشد؛ تا بتوان در سایهی آرامش و امنیت واقعی و همهجانبه عموم شهروندان، آیندهای بهتر برای ایران و همهی ایرانیان ساخت.
اتحادیه انجمنهای علوم اجتماعی ایران
۵ بهمن ۱۴۰۴
پیوست: انجمنهای عضو اتحادیه
انجمن انسانشناسی ایران، انجمن ایرانی اخلاق در علم و فناوری، انجمن ایرانی تاریخ اجتماعی علم و فناوری، انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، انجمن پیشگیری از خودکشی ایران، انجمن ترویج علم ایران، انجمن جامعهشناسی ایران، انجمن جمعیتشناسی ایران، انجمن علمی ارتقای کتابخانههای عمومی ایران، انجمن علمی تعاون ایران، انجمن علمی توسعه روستایی، انجمن رفاه اجتماعی ایران، انجمن علوم سیاسی ایران، انجمن علمی هنرهای تجسمی ایران، انجمن مددکاران اجتماعی ایران، انجمن مطالعات صلح ایران.