شنبه ۲۷ دی ۱۴۰۴
فکتنامه: انتشار ویدئوهایی از ابراز ارادت یا حمایت گروههای شبهنظامی عراقی از رهبر و حکومت جمهوری اسلامی، همچنین احتمال حضور افراد منتسب به حشدالشعبی در خیابانهای شهرهای ایران و سرکوبی معترضان، افکار عمومی را بیش از هر زمانی به این گروههای شبهنظامی شیعی عراقی و رابطهشان با جمهوری اسلامی متوجه کرده است. در این میان، روز ۱۵ دی شبکهٔ آمریکایی سیانان (CNN) نیز به نقل از منابع عراقی و اروپایی از حضور پنجهزار شبهنظامی عراقی برای سرکوب اعتراضها در ایران خبر داده است.
این گروههای پُرشمار شبهنظامی، که از آنها بهعنوان گروههای نیابتی جمهوری اسلامی در عراق نیز یاد میشود، عمدتاً از سال ۱۳۸۱ و با سقوط حکومت صدام حسین سر برآوردند و اساساً مورد حمایت سپاه قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بودند.
فعالیت این گروهها پس از فتوای آیتالله علی سیستانی، مرجع تقلید شیعیان در عراق، و دعوت او برای تشکیل بسیج مردمی با هدف مقابله با داعش در سال ۱۳۹۳ جنبهٔ رسمی و عمومی یافت و عملاً این گروهها جزئی از ساختار دفاعی- نظامی عراق به حساب آمدند.
از سال ۱۳۹۵ پارلمان عراق واحدهای بسیج مردمی را بهعنوان بخشی از واحدهای مسلح عراق به رسمیت شناخت و از آن زمان تا کنون دولت عراق در بودجههای سالانهاش اعتباری را برای این واحدها که زیر چتر حشدالشعبی فعالیت دارند اختصاص میدهد.
گروههای اصلی حشدالشعبی
در مجموع ۴۰ تا ۴۲ گروه در قالب حشدالشعبی فعالیت میکنند که مهمترین آنها کتائب حزبالله، جنبش النجبا، عصائب اهل حق، سرایا الخراسانی و سازمان بدر است.
عمدهٔ این گروهها را افرادی شیعهمذهب تشکیل میدهند، اما برخی گروههای عضو در «بسیج مردمی عراق» گروههای سنّی و مسیحی و ایزدیاند.
تعداد افراد عضو در این گروهها تا ۲۳۸هزار نفر تخمین زده شده و در بودجه سال ۲۰۲۵ دولت عراق برای گروههای عضو حشدالشعبی معادل ۲٫۸۸میلیارد دلار اعتبار در نظر گرفته شده است.
بودجهٔ سهمیلیارد دلاری عراق برای حشدالشعبی
بر اساس گزارشهای رسانهیی، بودجهٔ حشدالشعبی در سال ۲۰۲۴ معادل ۳٫۵میلیارد دلار بود که به نوشتهٔ الجزیره از کل بودجهٔ ارتش لبنان بیشتر بوده است.
بر اساس گزارش وبسایت خبری روداو اقلیم کردستان عراق، دولت عراق با موافقت پارلمان آن کشور در میانهٔ سال ۲۰۲۴ بودجهٔ حشدالشعبی را ۲۸۰هزار دلار افزایش داد.
اما تخصیص بودجههای دولتی تنها منابع مالی واحدهای عضو بسیج مردمی عراق نیست.
شرکت المهندس تأسیس میشود
این گروهها در سال ۱۴۰۱ با سرمایهٔ ۷۶میلیون دلار شرکتی به نام «المهندس» تشکیل دادند که مجری شماری از پروژههای عمرانی دولتی در عراق است و بخشی از اعتبارات سالانهٔ دولت عراق از طریق کارسپاری به شرکت المهندس به این گروهها تخصیص مییابد.
نام این شرکت برگرفته از نام ابومهدی المهندس است که همراه با قاسم سلیمانی، فرمانده پیشین سپاه قدس، در دی ۱۳۹۸ در حملهٔ هوایی نیروهای آمریکایی به خودرو حامل آنها کشته شد.
شرکت المهندس بر اجرای پروژههای زیرساختی و عمرانی دولت عراق تمرکز دارد که علاوه بر منافع اقتصادی، کنترل شماری از بخشهای اقتصادی، امنیتی، و سیاسی را به حشدالشعبی میسپارد.
در آبان امسال افشای قرارداد وزارت ارتباطات عراق با شرکت المهندس برای اجرا، توسعه، و نگهداری شبکهٔ فیبر نوری آن کشور حاشیههایی را بهدنبال داشت. منتقدان از کنترل این شرکت بر جریان دادهها و ارتباطات در کشور عراق ابراز نگرانی میکردند.
حضور حشدالشعبی در تجارت و گمرک
در عین حال، حضور و نفوذ گروههای زیر چتر حشدالشعبی در گمرکها و کنترل مرزهای عراق نیز روش دیگری برای تأمین مالی این گروههاست. آنها ایستهای بازرسی را کنترل میکنند. این گروهها با استفاده از شبکهٔ بزرگ اعضا و بهرهگیری از مبادلات بانکی با استفاده از کارتهای اعتباری به جمهوری اسلامی در قاچاق ارز و دور زدن تحریمها یاری رساندهاند.
بر اساس گزارشی از مؤسسهٔ مستقل «رصدخانهٔ تحریمها و تجارت ایران»، قاچاق سوخت و نفت یکی از تجارتهای مرسوم حشدالشعبی و روشهای تأمین درآمد این گروههاست که ارزش آن را بیش از یکمیلیارد دلار در سال برآورد کرده است.
در این گزارش به کمکهای جمهوری اسلامی ایران به این گروهها بهعنوان یکی دیگر از منابع تأمین مالی اشاره شده و ارزش این کمکها بین ۱۰۰ تا ۲۰۰میلیون دلار در سال تخمین زده شده است.
برایان هوک، نمایندهٔ ویژه آمریکا در امور ایران در دولت نخست دونالد ترامپ، در سال ۲۰۱۹ میزان کمکهای مالی جمهوری اسلامی ایران به گروههای شبهنظامی در سالهای اخیر در یمن، سوریه، و عراق را بدون تفکیک میزان کمک به هر کدام از آنها ۱۶میلیارد دلار اعلام کرده بود.
هوک همچنین میزان کمک ایران به حزبالله لبنان را سالی ۷۰۰میلیون دلار برآورد کرده بود.
کمکهای جمهوری اسلامی ایران به حشدالشعبی به تأمین منابع مالی محدود نمیشود. کمکهایی در قالب تأمین سلاح یا آموزش اعضا نیز بخشی از کمک و حمایت جمهوری اسلامی از افراد و گروههای عضو حشدالشعبی است.
و بالاخره دریافت کمکهای خیریه و البته تشکیل شبکهای شبهبانکی برای پرداخت وامهای فوری به متقاضیان یا فروش اقساطی لوازم خانگی نیز از دیگر شیوههایی است که منابع مالی حشدالشعبی را تأمین میکند.