جمعه ۲۶ دی ۱۴۰۴
یرواند آبراهامیان، تاریخنگار برجسته معاصر ایران، اعتراضات سراسری اخیر این کشور را «پدیدهای متفاوت» در تاریخ جمهوری اسلامی توصیف میکند؛ نه به این دلیل که چنین اعتراضی در ایران بیسابقه است، بلکه بهواسطه ترکیب نیروهایی که اینبار به صحنه آمدهاند.
به باور او، نقش بازار در این اعتراضات، نقطه تمایز اصلی با موجهای پیشین نارضایتی پس از انقلاب ۱۳۵۷ است.
آقای آبراهامیان که سالهاست تاریخ ایران را از منظر اقتصاد سیاسی و اجتماعی تحلیل میکند، در مصاحبه با فرناز قاضیزاده در برنامه «گفتوگوی ویژه» بیبیسی فارسی، میگوید: «اعتراض در ایران چیز تازهای نیست. از همان سالهای اول بعد از انقلاب، جمهوری اسلامی با اعتراضهای گسترده روبهرو بوده است. اما این اولین بار بعد از انقلاب است که بازار نقشی پیشرو در اعتراضات ایفا میکند. از سال ۱۳۵۶ به اینطرف، بازار چنین حضوری نداشته است.»
بازگشت بازار اما نه به شکل کلاسیک
آقای آبراهامیان میگوید، اینکه جرقه اولیه اعتراضها در بخشهایی از بازار زده شد که به واردات وابستهاند؛ مثل فروشندگان کالاهای الکترونیکی، نه بخشهای سنتیتر، نظیر فرش و طلا، تمایز چندان تعیینکنندهای نیست: «بحران اقتصادی بیش از همه به بخشهایی ضربه زده که با واردات سروکار دارند. طبیعی است که فشار بر آنها زودتر و شدیدتر ظاهر شود. اما در نهایت، بحران اقتصادی همه را تحت تاثیر قرار داده، نه فقط یک بخش خاص را.»
او معتقد است که اهمیت ماجرا در این نیست که کدام بخش از بازار جلودار اعتراضها شده، بلکه مهم این است که بازار ــ بهعنوان یک بازیگر اجتماعی ــ پس از دههها انفعال، دوباره وارد میدان شده است؛ حضوری که اعتراضات فعلی را از موارد قبلی، از جمله اعتراضات پس از انتخابات ۱۳۸۸، متمایز میکند.
بازار، سپاه و جابهجایی قدرت اقتصادی
در دو دهه گذشته، بخش بزرگی از اقتصاد ایران از بازار سنتی به نهادهای وابسته به حکومت، سپاه پاسداران و مجموعههای نزدیک به رهبر جمهوری اسلامی منتقل شده است. آیا در چنین شرایطی بازار هنوز همان قدرت تاریخی را دارد؟
آقای آبراهامیان اعتقاد دارد که نقش بازار تضعیف شده اما از میان نرفته است: «با گسترش اقتصاد دولتی و نفوذ سپاه، اهمیت بازار کمتر شده است. اما در عین حال باید توجه داشت که بسیاری از افرادی که زمانی در بازار جایگاه پایینی داشتند، امروز در راس قدرتاند.»
«برای آنها یک تحرک اجتماعی بزرگ رخ داده و منافعشان به بقای رژیم گره خورده است. شاید دیگر بازاری به معنای کلاسیک آن نباشند ولی همچنان بخشی از ساختار اقتصادی–سیاسی جمهوری اسلامیاند.»