شرکت آنلاین پروفسور جفری ساکس در نشست فوقالعادهٔ شورای امنیت سازمان ملل متحد (دوشنبه ۵ ژانویه ۲۰۲۶ / ۱۵ دی ۱۴۰۴).
سهشنبه ۱۶ دی ۱۴۰۴
آقای رئیس، اعضای محترم شورای امنیت،
مسئلهای که امروز در برابر این شورا قرار دارد مربوط به ماهیت و سرشت دولت ونزوئلا نیست.
مسئله این است که آیا یک دولتِ عضو از طریق توسل به زور، اعمال فشار، یا خفهسازی اقتصادی حق آن را دارد که دربارهٔ آیندهٔ سیاسی ونزوئلا تصمیم بگیرد یا بر امور آن سلطه و کنترل اعمال کند.
این پرسش بهطور مستقیم به مادهٔ ۲ بند ۴ منشور سازمان ملل متحد مربوط میشود، مادهای که تهدید به زور یا استفاده از آن علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر دولت را بهصراحت ممنوع میسازد.
شورا باید تصمیم بگیرد که آیا این ممنوعیت همچنان پاس داشته و حفظ شود یا آنکه از آن چشمپوشی گردد.
چنین چشمپوشیای پیامدهایی بس خطیر و وخیم در پی خواهد داشت.
پیشزمینه و زمینهٔ تاریخی
از سال ۱۹۴۷ تا کنون سیاست خارجی ایالات متحدهٔ آمریکا بهطور مکرر از خشونت، عملیات پنهانی، و دستکاریهای سیاسی برای ایجاد تغییر رژیم در کشورهای دیگر بهره گرفته است. این امر حقیقتی تاریخی است که بهدقت مستند شده است. لینزی اُرورک، دانشمند علوم سیاسی، در کتابش با عنوان «تغییر رژیم پنهانی« (۲۰۱۸)، فقط در فاصلهٔ سالهای ۱۹۴۷ تا ۱۹۸۹، هفتاد مورد عملیاتِ نافرجام یا تلاششدهٔ ایالات متحده برای تغییر رژیمها را مستند کرده است.
این رویهها با پایان جنگ سرد متوقف نشد. از سال ۱۹۸۹ به این سو شماری از مهمترین عملیاتهای تغییر رژیم ایالات متحده، که بدون مجوز شورای امنیت سازمان ملل انجام شدهاند، عبارتاند از: عراق (۲۰۰۳)، لیبی (۲۰۱۱)، سوریه (از ۲۰۱۱ به بعد)، هندوراس (۲۰۰۹)، اوکراین (۲۰۱۴) و ونزوئلا (از ۲۰۰۲ به بعد).
روشهای بهکارگرفتهشده در این اقدامات هم بهخوبی تثبیت شده و هم بهطور گسترده مستندسازی شده است. این روشها شامل جنگ آشکار، عملیات پنهانی اطلاعاتی، تحریک ناآرامیها، حمایت از گروههای مسلح، دستکاری رسانههای جمعی و شبکههای اجتماعی، رشوهدهی به مقامات نظامی و غیرنظامی، ترورهای هدفمند، عملیات «پرچم دروغین»، و جنگ اقتصادی با هدف فلج کردن حیات غیرنظامی است.
این اقدامات بنا بر منشور سازمان ملل متحد غیرقانونی است و عموماً به تداوم خشونت، درگیریهای مرگبار، بیثباتی سیاسی، و رنج عمیق و گستردهٔ جمعیت غیرنظامی میانجامد.
پروندهٔ ونزوئلا
ارزیابیِ اخیرِ عملکرد ایالات متحده در قبال ونزوئلا کاملاً روشن و غیرقابل تردید است.
در آوریل ۲۰۰۲، ایالات متحده از تلاش برای کودتا علیه دولت ونزوئلا آگاه بود و آن را مورد تأیید قرار داد.
در دههٔ ۲۰۱۰، ایالات متحده به تأمین مالی گروههای موسوم به جامعهٔ مدنی پرداخت که فعالانه در اعتراضهای ضدّدولتی مشارکت داشتند، بهویژه در سال ۲۰۱۴. هنگامی که دولت با این اعتراضها مقابله کرد، ایالات متحده در پاسخ مجموعهای از تحریمها را اعمال نمود. در سال ۲۰۱۵، رئیسجمهور باراک اوباما ونزوئلا را «تهدیدی غیرمعمول و فوقالعاده برای امنیت ملی و سیاست خارجی ایالات متحده» اعلام کرد.
در سال ۲۰۱۷، رئیسجمهور دونالد ترامپ در جریان ضیافتی با رهبران کشورهای آمریکای لاتین، در حاشیهٔ مجمع عمومی سازمان ملل متحد، بهصراحت گزینهٔ تهاجم نظامی ایالات متحده به ونزوئلا با هدف سرنگونی دولت آن کشور را مطرح کرد.
از سال ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۰، ایالات متحده تحریمهای فراگیر و گستردهای علیه شرکت دولتی نفت ونزوئلا اعمال کرد. در نتیجه، تولید نفت آن کشور در فاصلهٔ سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ حدود ۷۵درصد کاهش یافت و تولید ناخالص داخلی واقعی سرانه ۶۲درصد سقوط کرد.
مجمع عمومی سازمان ملل متحد بارها و با اکثریتی قاطع علیه چنین اقدامات قهری یکجانبهای رأی داده است. بر اساس حقوق بینالملل، تنها شورای امنیت سازمان ملل متحد صلاحیت اعمال چنین تحریمهایی را داراست.
در ۲۳ ژانویهٔ ۲۰۱۹ ایالات متحده بهطور یکجانبه خوان گوایدو را بهعنوان «رئیسجمهور موقت» ونزوئلا به رسمیت شناخت و در ۲۸ ژانویهٔ ۲۰۱۹ داراییهای دولتی ونزوئلا در خارج از کشور به ارزش تقریبی ۷میلیارد دلار را مسدود کرد و اختیار تصرف در بخشی از این داراییها را به گوایدو واگذار نمود.
این اقدامات بخشی از تلاشهای مستمر و بیش از دو دههای ایالات متحده برای تحقق تغییر رژیم در ونزوئلا است.
تشدید تنشهای جهانی اخیر از سوی ایالات متحده
در سال گذشته ایالات متحده حملات هوایی و بمبارانهایی را در هفت کشور انجام داده است که هیچیک از آنها به تصویب شورای امنیت سازمان ملل نرسیده و هیچکدام نیز در چارچوب منشور ملل متحد بهعنوان دفاع مشروع قابل توجیه نبوده است. کشورهای هدف شامل ایران، عراق، نیجریه، سومالی، سوریه، یمن، و اکنون ونزوئلا بودهاند.
در ماه گذشته رئیسجمهور ترامپ تهدیدهای مستقیم علیه دستکم شش دولتِ عضو سازمان ملل متحد مطرح کرده است، از جمله علیه کلمبیا، دانمارک، ایران، مکزیک، نیجریه، و طبعاً ونزوئلا. این تهدیدها در پیوست شمارهٔ یک این بیانیه بهصورت خلاصه گردآوری شدهاند.
آنچه امروز در معرض مخاطره قرار دارد
از اعضای این شورا خواسته نشده است که دربارهٔ نیکلاس مادورو داوری کنند.
از آنان خواسته نشده است که قضاوت کنند آیا حملهٔ اخیر ایالات متحده و محاصرهٔ دریاییِ مستمرِ ونزوئلا به آزادی میانجامد یا به تسلیم.
آنچه از اعضای شورا انتظار میرود دفاع از حقوق بینالملل و بهویژه پاسداری از منشور سازمان ملل متحد است.
مکتب واقعگرایی در روابط بینالملل، که جان مرشایمر آن را با بیشترین درخشش صورتبندی کرده است، وضعیت آنارشی در نظام بینالملل را بهدرستی «تراژدی سیاست قدرتهای بزرگ» توصیف میکند. از اینرو، واقعگرایی توصیفی از ژئوپولیتیک است، نه راهحلی برای صلح؛ و نتیجهگیری بنیادین خود آن نیز فرض میگیرد که آنارشی بینالمللی به تراژدی میانجامد.
پس از جنگ جهانی اول جامعهٔ ملل با هدف پایاندادن به این تراژدی از طریق اجرای حقوق بینالملل تأسیس شد. اما در دههٔ ۱۹۳۰ قدرتهای بزرگ جهان در دفاع از حقوق بینالملل ناکام ماندند و این ناکامی به وقوع جنگی جهانی دیگر انجامید.
سازمان ملل متحد از دل همین فاجعه سر برآورد، بهعنوان دومین تلاش عظیم بشر برای برتری دادن حقوق بینالملل بر آنارشی. با تدوین منشور، سازمان ملل متحد بنیان نهاده شد «تا نسلهای آینده را از بلای جنگ، که دو بار در طول زندگی ما رنجی وصفناپذیر بر جامعهٔ بشری تحمیل کرده است، مصون دارد.»
با توجه به آنکه اکنون در عصر اتمی به سر میبریم، تکرار چنین شکستی مجاز نیست. در صورت وقوع، بشریت نابود خواهد شد. فرصتی سوم در کار نخواهد بود.
اقدامات مورد انتظار از شورای امنیت
برای انجام تعهداتش بر اساس منشور سازمان ملل، شورای امنیت باید فوراً اقدامات زیر را تصویب کند:
۱. ایالات متحده باید فوراً تمام تهدیدهای آشکار و پنهان و همچنین هرگونه استفاده از زور علیه ونزوئلا را متوقف و از آن اجتناب کند.
۲. ایالات متحده باید محاصرهٔ دریاییاش و تمامی اقدامات نظامی قهری مرتبط را که بدون تصویب شورای امنیت انجام شده است پایان دهد.
۳. ایالات متحده باید فوراً نیروهایش را از ونزوئلا و اطراف آن خارج کند، از جمله تمام منابع اطلاعاتی، دریایی، هوانوردی، و سایر منابع مستقر در محل را که در اقدامات قهری به کار گرفته شدهاند.
۴. ونزوئلا موظف است به منشور سازمان ملل متحد پایبند باشد و حقوق بشر مصرح در اعلامیهٔ جهانی حقوق بشر را رعایت کند.
۵. دبیرکل باید فوراً یک فرستادهٔ ویژه تعیین کند تا مأموریت یابد با بازیگران ذیربط ونزوئلایی و بینالمللی تماس برقرار کند و ظرف چهارده روز توصیههایی مطابق با منشور سازمان ملل به شورای امنیت ارائه دهد، و شورای امنیت نیز بهصورت فوری به این موضوع رسیدگی کند.
۶. کلیهٔ دولتهای عضو باید مطابق با منشور سازمان ملل متحد از هرگونه تهدید یکجانبه، اقدامات قهری، یا عملیات نظامی خارج از صلاحیت شورای امنیت خودداری کنند.
در پایان
آقای رئیس، اعضای محترم، صلح و بقای جامعهٔ بشری وابسته است به اینکه آیا منشور سازمان ملل متحد بهعنوان ابزاری زنده برای حقوق بینالملل باقی میماند یا به فراموشی و بیاهمیتی سپرده میشود.
این همان تصمیمی است که امروز این شورا در برابر آن قرار دارد.
با سپاس فراوان.
منبع: وبسایت هفتهنامهٔ جهان (Die Welt Woche) سوئیس
ویرایش: سیمین بهزاد
ترجمهٔ فارسی برگرفته از وبگاه صدای مردم