آدینه هنرور
دوشنبه ۲۴ آذر ۱۴۰۴
از پدیدههای تأملپذیر در سیاست و فرهنگ معاصر ظهورِ گروهها، شخصیتها، یا جریانهایی است که نه بهخاطر باور مستقل، بلکه عمدتاً برای مخالفت، برانگیختن واکنش، توجه یا دوقطبیسازی فعالیت میکنند. این جریانها غالباً از زبان، نمادها، عاطفهها، و دغدغههای یک گروهِ دیگر بهره میبرند، اما جهتشان معکوس یا تخریبی است. نائومی کلاین در کتاب همزاد: سفری به دنیای آینهای۱ با توجه به تجربهٔ شخصی خودش (اشتباه گرفتن نام و شخصیت او با نائومی وُلف) این پدیده را از نظر روانشناختی، رسانهای، و سیاسی بررسی میکند و میکوشد نشان دهد این «آینههای مخرب» چگونه سیاست را تحت تأثیر قرار میدهند.
ساختارِ مفهومیِ کلاین: همزاد، آینه، و دنیایِ آینهای
نائومی کلاین برای توضیح دیدگاهش نسبت به سیاستورزیهای مخربِ معاصر، از مفهوم همزاد (بدل، Doppelganger) بهمنزلهٔ استعارهای مرکزی استفاده میکند. او میگوید: «چه میشود اگر یک روز صبح از خواب بیدار شوید و ببینید که خودِ دیگری پیدا کردهاید، همزادی که تقریباً شبیه به شما است، اما اصلاً شما نیست؟» این همزاد میتواند شخصی واقعی باشد (مثل نائومی وُلف در مقابل نائومی کلاین) یا جریان، شخصیت، یا روایت سیاسیای که بهشکلی تحریفشده زبان یا دغدغهها یا نمادهای جریان سیاسی دیگری را قرض میگیرد، اما هدفهایی متفاوت یا متضاد دارد.۲
این بدلها چطور کار میکنند؟
کلاین چند سازوکار اساسی را تحلیل میکندکه عبارتاند از:
۱. همآوایی عاطفهها، اما با انحراف در معنا
کاربران و مخاطبان ممکن است با نارضایتی از وضع معیشت (تورم افسارگسیخته و گرانی)، اجتماعی و فرهنگی (سرکوب نهادهای مدنی)، زیستمحیطی (بحران آب)، احساسِ ناخشنودی کنند، یا با نگرانی و ترس از خطر جنگ همزادپنداری داشته باشند. همزادها از اینگونه احساسها استفاده میکنند، اما دلیلهایش را بهخطا بهسمت توضیحهایی سادهشده هدایت میکنند، توضیحهایی که جهتگیریای خلاف واقع دارند و نتایج سیاسی اجتماعیای متضاد بهدست میدهند. آنها- این همزادها- برای رسیدن به هدفشان در برخی موارد به نظریههای «توطئه» متوسل میشوند. کلاین دربارهٔ این موردها مینویسد: «نظریهپردازان توطئه واقعیتها را اشتباه میگیرند، اما اغلب احساسها را درست برداشت میکنند»۳ احساس طردشدگی، احساس خیانت، احساس فریبخوردگی توسط قدرتها، اینها بخشی از تجربهٔ واقعیاند، اما کسانی که روایتهای همزاد (بدل) را ارائه میدهند واقعیت را بهصورتی انحرافی تفسیر میکنند.
۲. بازنماییِ هویت و برندِ شخصی و عمومی
در عصر دیجیتال، همهٔ ما چند منِ دیجیتال داریم که از آنجملهاند: هویتهایی که در رسانههای اجتماعی ساخته میشوند، شخصیتهایی که مردم از ما میبینند، گفتوگوهایی که برای جلب توجه طراحی شدهاند. این «منهای دیجیتال» بهشدت تحت تأثیر دیگرانی شکل میگیرند که ما را دنبال میکنند یا در اطراف ما مشاهده میشوند. نائومی کلاین اشاره دارد به این واقعیت که «ما ساختهٔ خود نبوده و هرگز نیستیم. ما توسط یکدیگر ساخته و پرداخته میشویم.»۴ او همچنین بدین اشاره دارد که «بنابراین این سؤال همچنان باقی میماند: وقتی درحال ساختن نوعهای خاصِ- برندهایِ (فردی)- خودمان هستیم، چه چیزیهایی را بازتاب نمی دهیم؟»۵ او میگوید که وقتی «نوعِ خاص» (برند) شدن تبدیل به هدف شود، احتمال دارد که تولید یک تصویر مصنوعیِ جذاب مهمتر از بیانِ باورِ صادقانه یا تعهد عملی شود.
۳. فضای آینهای و جهانِ خیالیِ تضادها
کلاین فضای رسانهای و سیاسی امروز را غالباً «فضای آینهای» (Mirror World) مینامد- جایی که تضادها، بازتابها، و همزادها خلق میشوند که یکی انگار آینهٔ دیگریاند، نه برای بازتاب دادن دقیقتر، بلکه برای تحریف واقعیتها.۶
این دنیا شامل روایتهایی است که ظاهراً از زبان ضدسیستم، عدالتخواهی یا مقاومت استفاده میکنند، ولی درعمل هدفهایی متفاوت دارند. ایجاد تعارض، سردرگمی یا تضعیف سیاسی جریانهایی مستقل هدف قرار گرفتهاند.
پیامدها برای سیاست و جنبشها
با توجه به تحلیل نائومی کلاین، بعضی از خطرهای این نوع جریانها عبارتاند از:
- خنثیسازی نیروهای واقعیِ منتقد: وقتی مخاطب منابعِ جایگزین را ناتوانتر یا نامعتبر مییابد، بهتدریج از مشارکت واقعی کنار میرود.
- تجزیهٔ هویت سیاسی و سردرگمی عمومی: مردم نمیدانند چه کسی صادق است، کی درست میگوید، و چه کسی درست عمل میکند؛ بههم ریختن توجه و تمرکز بر محتوا.
- استفاده قدرت/نخبگان از بدلها: کسانی که کنترل رسانهها و منابع مالی را دارند، میتوانند صداهای مستقل را کنار زده یا جذبِ روایتهای جعلی کنند تا مخالفت واقعی را ضعیف سازند.
کلاین اشاره میکند که حتی کسانی که خود را در جبهۀ چپ سیاسی میدانند، گاهی بدون اینکه متوجه باشند، مسائلشان را به همزادهای مخالف واگذار کردهاند یا آنها را به دست کسانی دادهاند که استفادهٔ ابزاری از این احساسات میکنند.۷
نتیجهگیری
آنچه نائومی کلاین در همزاد (Doppelganger) پیشنهاد میکند این است که جریانهای سیاسی امروز ما باید در برابر خطرِ همزادها (بدلها) هشیار باشند: روایتهایی که وانمود میکنند جایگزیناند یا مخالفاند، اما کارکردشان آسیب زدن به مخالفت واقعی، سردرگمی هویتی، و حفظ وضع موجود است. فهم این پدیده نهفقط برای تحلیل سیاسی، بلکه برای عمل سیاسی نیز ضروری است. همچنین برای آن ضروری است که جنبشها بتوانند صدای خودشان را حفظ کنند، هویت خودشان را بازشناسی کنند، و به جلو بروند، بدون آنکه انرژیشان صرف مبارزه با سایهها و بازتابها شود. باید پردهٔ دروغ آنها را کنار زد تا واقعیتهای سیاسی در مقابل چشم مردم قرار گیرد.
۱. کتاب همزاد: سفری به دنیای آینهای (Doppelganger: A Trip into the Mirror World)، نوشتهٔ نائومی کلاین (Naomi Klein)، ناشران: انتشارات فرار اشتراوس و گیروکس (Farrar Straus and and Giroux) در آمریکا و انتشارات آلن لین (Allen Lane) در انگلستان، نوامبر ۲۰۲۳ / آبان- آذر ۱۴۰۲، به زبان انگلیسی، همزمان در آمریکا، انگلستان، و کانادا.
این کتاب در چهار بخش و در ۴۱۶ صفحه تنظیم شده است. بخش اول: «زندگی دوگانه»، بخش دوم: «جهان آینهای»، بخش سوم: «سرزمین سایهها»، بخش چهارم: «رودروی واقعیت». کُد نسخهٔ انگلیسی کتاب: ISBN:978-0-241-62130-1. آدرس اینترنتی این کتاب: Latest Project Doppelganger – naomiklein.org
۲. naomiklein.org – Project Doppelganger
۳. https://sl1nk.com/RPCNJ – The Conversation
۴. https://l1nq.com/gL2cP – Goodreads
۵. nichequotes.com
۶. https://sl1nk.com/bXfif – Esquire
۷. https://sl1nk.com/RPCNJ – The Conversation
برگرفته از نشریهٔ «بهسوی آینده» آذر ۱۴۰۴