نیما حیدری – اندیشهٔ نو
چهارشنبه ۱۲ آذر ۱۴۰۴
روز جهانی افراد دارای معلولیت هر سال در سوم دسامبر (امسال مصادف با ۱۲ آذر) برگزار میشود تا بر ضرورت شناخت و رعایت حقوق و رفاه افراد دارای معلولیت تأکید شود و آگاهی جامعه دربارهٔ وضع افراد دارای معلولیت جسمی یا ذهنی در جامعه افزایش یابد.
برگزاری روز جهانی افراد دارای معلولیت (IDPD) در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۲ اعلام شد. هدف از تعیین این روز و برگزاری آن شناساندن مشکلات و دشواریهای افراد دارای معلولیتهای جسمی و ذهنی، برجسته کردن نیازها و حقوق اجتماعی این افراد، تأکید بر ضرورت رعایت حقوق و رفاه این بخش از اعضای جامعه، و افزایش آگاهی جامعه درباره مسائل مرتبط با معلولیت و معلولان است.
هر سال این روز بر یک موضوع خاص تمرکز دارد. برای سال ۲۰۲۴، موضوع «بهرهگیری از رهبری افراد دارای معلولیت برای ساختن آیندهای فراگیر و پایدار» بود که بر اهمیت شمول افراد دارای معلولیت در فرایندهای تصمیم گیری و به عهده گرفتن نقشهای رهبری تأکید داشت. مراسم این روز اغلب شامل برگزاری رویدادها، گفتوگوها و فعالیتهای گوناگونی است که نهادهای سازمان ملل متحد، سازمانهای مدنی کشورها، و فعالان حقوق معلولان برای شناساندن و برجسته کردن حقوق اجتماعی افراد دارای معلولیت بهعنوان بخشی از جامعهٔ بشری برگزار میکنند.
شعار روز جهانی افراد دارای معلولیت (IDPD) امسال (۲۰۲۵) «پرورش جوامع فراگیرندهٔ معلولان برای پیشبرد پیشرفت اجتماعی» است. این شعار نشان از آن دارد که جامعه زمانی پیشرفته میشود که موقعیت افراد دارای معلولیت به رسمیت شناخته شود و مشارکت آنها جدّی گرفته شود.
ترویج «دسترسپذیری» و حذف همهٔ موانع مادّی-ساختاری، فرهنگی، و قانونی برای فراهم کردن شرایط زندگی پایدار و با عزت برای افراد دارای معلولیت، از کودک تا سالمند، از جمله مشارکت اجتماعی و اشتغال با حقوق برابر، یکی از هدفهای فعالان حقوق معلولان و از موضوعهای اصلی است که در روز جهانی معلولان برجسته میشود.
به گزارش شورای کتاب کودک، به مناسبت روز جهانی معلولان آثاری با شخصیت اصلی نوجوانان دارای نیازهای ویژه برای خواندن در خانوادهها، مدرسه، کتابخانهها، و باشگاههای کتابخوانی پیشنهاد میشود.
یکی از مسائل و مشکلات معلولان جسمی مناسبسازی محیط شهری و مکانهای عمومی با نیازهای معلولان است. اما متأسفانه فراهم کردن این امکان هنوز ضمانت اجرایی فراگیر ندارد و دستگاهها از پرداختن به این موضوع و کارهای اجرایی سر باز میزنند!
امسال، در روز جهانی «افراد دارای معلولیت»، بیش از ۱۰میلیون ایرانی از استفادهٔ مؤثر از فضاهای همگانی محروماند. به گزارش کانال تلگرامی داوطلب، اطلاعیهای به این نهاد رسانهیی رسیده است که نشان میدهد کنشگران دارای معلولیت به کارزاری سامان دادهاند که تلاش میکند برای اجرای متناسبسازی محیط شهری و اماکن عمومی ضمانت اجرایی به ارمغان بیاورد. این کارزار اکنون با حدود ۱,۶۲۰ امضاکننده به ۸۱٪ حد نصاب رسیده است.
در این کارزار خطاب به سه مقام اجرایی- رئیسجمهور، رئیس سازمان برنامه و بودجه، و وزیر کار و رفاه اجتماعی و همچنین اعضای کمیسیون اجتماعی مجلس نوشته شده است:
ما امضاکنندگان این کارزار، جمعی از شهروندان و فعالان حوزهٔ حقوق افراد دارای معلولیت، به استناد مادهٔ ۲ قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت (مصوب ۱۳۹۷) خواستار ایجاد ضمانت اجرایی مؤثر برای اجرای مناسبسازی فضاهای عمومی، اداری، آموزشی، و خدماتی در سراسر کشور هستیم.
با وجود گذشت چند سال از تصویب این قانون، بخش زیادی از اماکن عمومی هنوز برای تردد و استفادهٔ افراد دارای معلولیت قابل دسترس نیستند. علت اصلی نبود ضمانت اجرایی مشخص برای دستگاههایی است که از انجام این تکلیف قانونی خودداری میکنند.
در این نامه از مقامات کشور خواسته شده است که با اصلاح آییننامههای اجرایی و تقویت نظارتها زمینه را برای اجرای واقعی و الزامآور قانون مناسبسازی فراهم سازند تا هیچ دستگاهی نتواند از اجرای آن سر باز زند.
طبق نوشتهٔ کانال تلگرام داوطلب،
▪️سازمان بهزیستی زیرمجموعهٔ وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی است که خدماتی مانند پرداخت مستمری ماهانه، کمک هزینهٔ دانشگاه، ایجاد فرصتهای شغلی و راهاندازی مراکز توانبخشی و مشاورهای را به افراد دارای معلولیت ارائه میدهد که با وجود برخی کاستیها، که گاه به مطالبهگری انجامیده- دستکم میتوان گفت رویهای چندین دههای از ارائهٔ خدمات وجود دارد، ولی قضایای حقوق جمعی این گروه، مانند مناسبسازی فضاهای همگانی، با وجود گشایش دبیرخانهای به همین نام و پشتوانهٔ قانونی، هنوز پس از دو دهه نتوانسته است فضاها را برای حضور و استفادهٔ چندین گروه از افراد دارای معلولیت آماده کند.
▪️قانون جامع حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت در سال ۱۳۸۳ به تصویب رسید که شامل الزام دولت به مناسبسازی فضاهای عمومی و اماکن شهری بود. این قانون در نهایت با بازنگری در تاریخ ۲۰ اسفند ۱۳۹۶ بار دیگر در مجلس شورای اسلامی تصویب شد و در ۲۲ فروردین ۱۳۹۷ به تأیید شورای نگهبان رسید و اجرای آن در سال ۱۳۹۷ آغاز شد.
▪️در مادهٔ ۳ قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت به هماهنگی دستگاهها برای مناسبسازی اشاره شده است. همچنین بر اساس مادهٔ ۲ این قانون، دبیرخانه هماهنگی و پیگیری مناسبسازی کشور تشکیل شده: در ماده ۲ قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت، کلیه وزارتخانهها، سازمانها و مؤسسات و شرکتهای دولتی و نهادهای عمومی و انقلابی موظف شدهاند در طراحی، تولید و احداث ساختمانها و اماکن عمومی و معابر و وسایل خدماتی به نحوی عمل کنند که امکان دسترسی و بهرهمندی از آنها برای افراد دارای معلولیت همچون سایر افراد فراهم شود.
ما معلولان تبریک و جشن نمیخواهیم، مشکلاتمان را حل کنید
صبح روز چهارشنبه ۱۲ آذر ۱۴۰۴، همزمان با روز جهانی معلولان، جمعی از معلولان کشور در اعتراض به وضع معیشت اسفباری که دارند و اجرای ناقص قانون حمایت از معلولان، از جمله مادهٔ ۲۷، در مقابل مجلس اسلامی تجمع اعتراضی و مطالبهگرانه برگزار کردند.
مادهٔ ۲۷ قانون حمایت از افراد دارای معلولیت دستگاههای اجرایی را موظف میکند که دستکم سهدرصد از مجوزهای استخدامی را به افراد دارای معلولیت اختصاص دهند. اما گزارشها و مشاهدات میدانی نشان میدهد که این سهمیه در بسیاری از دستگاهها یا رعایت نشده یا با موانع و محدودیتهای اداری همراه بوده است.
به گفتهٔ فعالان حقوق معلولان، مجموع دریافتی معلولان بهسختی به سهمیلیون تومان میرسد، در حالی که سبد حداقلهای زندگی نزدیک به ۵۰میلیون تومان محاسبه شده است.
پویش جدیدی با عنوان «اجرای مادهٔ ۲۷، وعدهای که هنوز محقق نشده است» از چندی پیش آغاز شده است که از مسئولان میخواهد که به قانون مصوب خودشان پایبند باشند و زمینهٔ اشتغال برابر را برای همهٔ شهروندان فراهم کنند.
در گزارش صدا و سیما از همایش افراد دارای معلولیت با حضور رئیس دولت که به مناسبت سوم دسامبر- روز جهانی افراد دارای معلولیت، روز سهشنبه در کانال اینستاگرامی بهزیستی منتشر شد، کاربرانی دارای معلولیت زیر ویدئو نوشتند:
«ما معلولین تبریک و جشن نمیخواهیم. لطفاً به مشکلات ما رسیدگی کنید و آنان را حل کنید؛… در مشکلات غرق شدهایم!» برخی دیگر نیز از وضع موجود ابراز نارضایتی کردهاند و از دروغ و ریای دولت در این باره نوشتهاند.
انجمنها و فعالان چطور میتوانند حقوقِ افراد دارای معلولیت را محقق کنند؟
به نوشتهٔ کانال تلگرام اصل ۲۰، سازمان جهانی بهداشت تعداد افرادی را که به نوعی معلولیت دارند یکمیلیارد و سیصدمیلیون نفر، یعنی ۱۶ درصد از جمعیت کرهٔ زمین تخمین زده است که ۸۰درصد از آنها در کشورهای در حال توسعه زندگی میکنند. رئیس سازمان بهزیستی ایران نیز میگوید که یازدهمیلیون نفر از جمعیت ایران دارای معلولیتاند. سوم دسامبر، روز جهانی معلولان، فرصتی است که توجهها به حقوق، نیازها، و ظرفیتهای افراد دارای معلولیت معطوف شود.
بر اساس اصول کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت (CRPD)، معلولان نهتنها باید از تبعیض مصون باشند، بلکه باید بهعنوان بخشی از تنوع انسانی به رسمیت شناخته شوند. در این مسیر، انجمنها میتوانند به تحقق این هدفها کمک و بهعنوان پل ارتباطی میان معلولین و جامعه عمل کنند.
البته این انجمنها خودشان با مشکلات زیادی روبهرو هستند. از جملهٔ این مشکلات میتوان به کمبود بودجهٔ کافی، نبود حمایتهای قانونی مناسب، نگرشهای منفی در جامعه، کمبود قوانین مؤثر یا اجرای ناقص آنها، و ضعفهای مدیریتی اشاره کرد.
راهنمای آموزشی کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت راهکارهایی برای غلبه بر این مشکلات پیشنهاد کرده است.
انواع معلولیتها
معلول به فردی اطلاق میشود که بهعلت نقص جسمی، حسی، ذهنی، یا روانی (یا ترکیبی از آنها) در درازمدت در تعامل با موانع محیطی و نگرشهای اجتماعی با محدودیتهایی مواجه میشود که مشارکت کامل و مؤثر او را در جامعه، در مقایسه با افراد دیگر، دشوار میکند.
این تعریف بر اساس نگاه حقوق بشری و اجتماعی به معلولیت استوار است و تأکید میکند که بسیاری از مشکلاتی که افراد معلول با آنها روبهرو هستند، ناشی از موانع ایجاد شده در جامعه (مانند محیط فیزیکی دسترسیناپذیر، نگرشهای منفی، قوانین تبعیضآمیز، و نبود خدمات مناسب) است، نه صرفاً بهعلت شرایط فردی آنها.
معلولیتها معمولاً شامل این دستهبندیهای کلی میشود:
معلولیت جسمی-حرکتی: شامل اختلال در عملکرد اندامهای حرکتی بدن (مانند ضعف در دستها، پاها، یا ستون فقرات) که ممکن است ناشی از بیماری، تصادف، یا مادرزادی باشد.
معلولیت حسی: مانند نقص بینایی (نابینایی یا کمبینایی) و نقص شنوایی (ناشنوایی یا کمشنوایی).
معلولیت ذهنی: شامل محدودیت در عملکرد هوشی و مهارتهای انطباقی که در دوران رشد ظاهر میشود.
معلولیت روانی-اجتماعی: ناتوانیهای ناشی از شرایط سلامت روان (مانند افسردگی شدید، اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی) که بهصورت مزمن بر عملکرد فرد تأثیر دارد.
معلولیت عصبی-تکاملی: مانند اختلالهای درخودماندگی (اوتیسم) یا فلج مغزی.
معلولیتهای داخلی و بیماریهای مزمن: مانند نارسایی قلبی شدید، بیماریهای مزمن کلیوی، یا نقص سیستم ایمنی که میتوانند بسیار محدودکننده باشند.
چند نکتهٔ کلیدی در درک مفهوم معلولیت:
▪️ طیف و تنوع: معلولیت مفهوم یکسانی نیست و شدت و تأثیر آن از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوت است.
▪️ الگوی اجتماعی: امروزه در رویکرد غالب معلولیت نه یک «تراژدی شخصی»، بلکه یک مسئلهٔ اجتماعی دانسته میشود. وظیفهٔ جامعه است که با ایجاد محیط و خدمات مناسب و نگرشهای فراگیر این موانع را برطرف کند.
تأکید بر تواناییها: این دیدگاه بر توانمندیها، استعدادها، و قابلیتهای افراد معلول تأکید دارد، نه صرفاً بر محدودیتهای آنان.
حقوق: افراد معلول همان حقوق بشری را دارند که افراد دیگر از آن برخوردارند، از جمله حق دسترسی به مکانها، آموزش، اشتغال، مشارکت اجتماعی، و زندگی مستقل.
قوانین بینالمللی مانند کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت سازمان ملل متحد (CRPD) و قوانین ملی در بسیاری از کشورها (از جمله قانون حمایت از حقوق معلولان در ایران) بر پایهٔ این تعریف اجتماعی و حقوقی تنظیم شدهاند.