دوشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۴
به گفته سیمین کاظمی جامعه شناس حوزه زنان، ازدواج زودهنگام نه صرفاً نتیجه کمبود قانون، بلکه حاصل پیوندی پیچیده از فقر، نابرابری، سنتهای فرهنگی و برداشتهای محافظهکارانه از دین است. تا زمانی که فقر اقتصادی، ضعف آموزش و نبود فرصتهای برابر در استانهای محروم ادامه داشته باشد، دختران خردسال همچنان پیش از آنکه کودکی کنند، به همسری درخواهند آمد.
زندگی روزمره زنان در ایران بازتابی از تعامل پیچیده میان فرصتها و محدودیتهاست؛ فضایی که هم امکان رشد و مشارکت را فراهم میکند و هم با چالشهای ساختاری، اجتماعی و فرهنگی مواجهه است. زنان امروز با نقشهای متنوع در خانواده، محیط کار و جامعه، با واقعیتهایی روبهرو هستند که گاه محدودیتها را برجسته میکند و گاه توانمندیها و خلاقیتهای آنها را به نمایش میگذارد. تحلیل این واقعیتها نه تنها تصویری دقیقتر از وضعیت زنان ارائه میدهد بلکه نشان میدهد که قوانین، سنتها و فرهنگ عمومی چگونه زندگی روزمره آنها را شکل میدهند.
این ضرورت باعث شد تا پژوهش ایرنا در پروندهای با عنوان «زندگی روزمره زنان در ایران امروز؛ چالشها و فرصتها» به شناسایی و تحلیل وضعیت پیشروی زنان ایرانی در جامعه معاصر بپردازد. محورهای اصلی بررسی شامل حقوق قانونی و سیاسی، وضعیت اقتصادی، ابعاد اجتماعی و فرهنگی، سلامت و امنیت و نحوه نمایش زنان در رسانهها و فرهنگ عمومی است. با بهرهگیری از مصاحبهها، گزارشهای پژوهشی و دادههای میدانی، این پرونده تصویری جامع و واقعگرایانه از زندگی زنان امروز ارائه میدهد و مسیرهای احتمالی برای ارتقای مشارکت و توانمندسازی آنها را روشن میسازد.
گزارش پیشرو گفتوگوی پژوهشگر ایرنا با «سیمین کاظمی» متخصص حوزه جامعهشناسی پزشکی و جامعهشناسی زنان است که به بررسی دلایل و تبعات کودک همسری در ایران پرداخته است. در ادامه مشروح این گفتوگو را میخوانیم:
مسئله کودکهمسری به شدت به شرایط و زمینههای خانوادگی وابسته میشود
ایرنا: براساس آمار موضوع «کودکهمسری» در ایران، با وجود تغییرات جمعیتی، فرهنگی و اقتصادی، همچنان یکی از چالشهای اجتماعی قابل توجه است. حال این سوال پیش میآید که چرا با وجود کاهش نرخ تولد و رشد شهرنشینی، آمار کودکهمسری در برخی استانها همچنان بالاست؟
کاظمی: کاهش نرخ تولد و افزایش شهرنشینی تنها ۲ عامل در میان مجموعهای از عوامل مؤثر بر کودکهمسری هستند و بهتنهایی نمیتوانند مانع وقوع آن شوند. کودکهمسری پدیدهای چندعاملی است و عوامل فرهنگی، اقتصادی، ایدئولوژیک و اجتماعی در شکلگیری و استمرار آن نقش اساسی دارند.
در ایران، نه تنها منع قانونی و شرعی مشخص و قطعی برای ازدواج کودکان وجود ندارد، بلکه والدین از نظر قانونی اختیار تصمیمگیری درباره ازدواج فرزندان خود را دارند. بنابراین مسئله کودکهمسری به شدت به شرایط و زمینههای خانوادگی وابسته میشود. این زمینهها عمدتاً از وضعیت اقتصادی و اجتماعی خانوادهها و نیز محیطهای فرهنگی پیرامون آنها تأثیر میپذیرد. هرچه خانواده در فقر، محدودیت فرهنگی و کمبود فرصتهای رشد زندگی کند، احتمال وقوع کودکهمسری بیشتر میشود.
علاوه بر این، برخی جریانهای محافظهکار با تفسیرهای خاص از دین، کودکهمسری را «ارزشمند» و «مفید» معرفی میکنند. دلایل آنها معمولاً عبارت است از:
-کنترل رفتار و میل جنسی دختران
-افزایش فرزندآوری و جلوگیری از پیری جمعیت
-حفظ ساختارهای سنتی قدرت و نقشهای جنسیتی
این جریانها بلوغ فکری و توان تصمیمگیری مستقل را شرط ضروری ازدواج نمیدانند و همین موضوع باعث تداوم این پدیده میشود.
کودکهمسری گاهی به شکل نوعی «فرزندفروشی پنهان» عمل میکند
ایرنا: با توجه به توضیحات مربوط به نقش ساختارهای فرهنگی و اقتصادی در شکلگیری کودکهمسری، رابطه میان فقر اقتصادی، نابرابریهای اجتماعی و کمبود فرصتهای آموزشی با گسترش ازدواج زودهنگام در استانهای محروم چگونه تبیین میشود و چه سازوکارهایی سبب میشوند فقر به عاملی بازتولیدکنندهی این پدیده تبدیل گردد؟
کاظمی: میان فقر و کودکهمسری رابطهای مستقیم و کاملاً قابل مشاهده وجود دارد. در مناطقی که خانوادهها توانایی تأمین هزینههای زندگی را ندارند، ازدواج زودهنگام دختران به عنوان راهی برای کاهش فشار مالی تلقی میشود. در چنین شرایطی، کودکهمسری گاهی به شکل نوعی «فرزندفروشی پنهان» عمل میکند؛ یعنی خانواده تصور میکند با ازدواج دادن دختر، از بار اقتصادی خود میکاهد.
از سوی دیگر، در استانهای محروم فرصت تحصیل و اشتغال برای دختران بسیار محدود است. وقتی امیدی به توانمندی اقتصادی و استقلال وجود ندارد، ازدواج زودهنگام «راه طبیعی زندگی» تلقی میشود؛ نه یک آسیب.
در استانهای محروم ساختارهای فرهنگی ریشهدار و شرایط دشوار اقتصادی باعث استمرار و تشدید کودکهمسری میشود
ایرنا: چرا هنوز در استانهایی مانند خراسان رضوی و سیستان و بلوچستان، دختران خردسال به جای نشستن بر نیمکت مدرسه، پشت سفره عقد مینشینند؟ چه عواملی باعث شده است این استانها بیش از دیگر نقاط کشور درگیر پدیده تلخ کودکهمسری باشند؟
کاظمی: این استانها از محرومترین مناطق کشور هستند. شاخصهای کلیدی آنها عبارت است از:
-نرخ بالای فقر
-دسترسی بسیار محدود به امکانات آموزشی و رفاهی
-توقف تحصیل در سنین پایین برای بسیاری از دختران
-نابرابری شدید جنسیتی
در این مناطق، ساختارهای فرهنگی ریشهدار، به همراه شرایط دشوار اقتصادی، نقش زنان را در جامعه محدود و وابسته نگه داشته است. نتیجه آن استمرار و حتی تشدید کودکهمسری است.
ایرنا: چرا آمار کودکهمسری در سالهای اخیر نهتنها کاهش چشمگیری نداشته، بلکه در برخی مناطق کشور ثبات یافته یا حتی روندی افزایشی را نشان میدهد؟
کاظمی: ثابت ماندن یا افزایشی بودن آمار کودکهمسری نشان میدهد که در سطح سیاستگذاری کلان، این موضوع به عنوان یک مسئله اجتماعی جدی شناخته نشده است. در بسیاری از سطوح تصمیمگیری، کودکهمسری نه تنها مشکل محسوب نمیشود، بلکه گاه تشویق نیز میشود. تا وقتی پدیدهای «مسئله» تلقی نشود، برای آن سیاستگذاری، برنامهریزی و مداخله مؤثر شکل نمیگیرد.
ایرنا: با توجه به اجرای طرحها، برنامهها و سیاستهای مختلف در زمینه پیشگیری از ازدواج زودهنگام، آیا سیاستگذاریهای انجامشده در حوزهی مقابله با کودکهمسری واقعاً مؤثر بودهاند؟
کاظمی: در واقع، سیاستگذاری مؤثری در این حوزه وجود نداشته است، نه سازوکار عملی برای جلوگیری از ازدواج کودکان وجود دارد، نه قوانین بازدارنده. برعکس در مواردی سیاستها ازدواج زودهنگام و فرزندآوری سریع را تشویق کردهاند.
افزایش سن قانونی ازدواج به ۱۸ سال، مهمترین اقدام بازدارنده برای کودکهمسری
ایرنا: مهمترین اقدام بازدارنده برای جلوگیری از ازدواج زودهنگام کودکان چه میتواند باشد؟
کاظمی: مهمترین اقدام بازدارنده میتواند افزایش سن قانونی ازدواج به ۱۸ سال باشد؛ اقدامی که در بسیاری از کشورها اجرا شده اما در ایران هنوز به نتیجه نرسیده است. از اینرو، اگر در آینده کودکهمسری کاهش یابد، این کاهش بیشتر نتیجه تحولات اجتماعی از پایین خواهد بود:
– افزایش آگاهی عمومی
– بهبود وضعیت اقتصادی
– و کاهش محرومیت در مناطق آسیبپذیر، نه نتیجه سیاست رسمی دولت.
ایرنا: اصلاح قانون تا چه اندازه میتواند بهعنوان ابزاری مؤثر در کاهش کودکهمسری و حمایت واقعی از کودکان بهویژه دختران عمل کند؟
کاظمی: اصلاح قانون باید صریح و غیرقابل تفسیر باشد: هیچ فردی پیش از ۱۸ سالگی حق ازدواج ندارد و تصمیمگیری درباره ازدواج کودکان نباید به والدین یا ولی قهری سپرده شود. تا زمانی که کودک از نظر حقوقی و ذهنی به توان تصمیمگیری مستقل نرسیده باشد، او نباید موضوع معامله، توافق یا مدیریت فشارهای اقتصادی خانواده باشد.
ایرنا: با توجه به سن پایین و ناپختگی عاطفی دختران در هنگام ازدواج زودهنگام، پیامدهای روانی و اجتماعی این نوع ازدواجها برای آنان چیست؟
کاظمی: کودکهمسری سلامت دختران را در سه حوزه تهدید میکند:
-جسمی: بارداری و زایمان در سن پایین خطرات جدی دارد.
– روانی: اضطراب، افسردگی، احساس ناتوانی، بیقدرتی و حتی خودکشی در میان این دختران شایع است.
– اجتماعی: بسیاری از آنان در کودکی طلاق میگیرند یا بیوه میشوند و ناچار میشوند نقش همسر و مادر را در حالی بر عهده بگیرند که هنوز خود کودکاند.
این دختران اغلب تحت سلطه شدید خانواده همسر قرار میگیرند، فرصت رشد و مشارکت اجتماعی از آنان گرفته میشود و به تدریج به افرادی منزوی و بیدفاع تبدیل میشوند.
ایرنا: با توجه به تأثیر گستردهی رسانهها در شکلدهی به افکار عمومی و تغییر نگرشهای اجتماعی، نقش رسانهها در مقابله با پدیدهی کودکهمسری چیست؟
کاظمی: برخی رسانههای مترقی کار آگاهیرسانی انجام دادهاند اما آنها مخاطبان محدود دارند. آنچه نیاز است ورود رسانههای فراگیر و پرنفوذ است. با این حال باید تأکید کرد: رسانه تنها بخشی از حل مسئله است. تا وقتی فقر، محرومیت، نابرابری جنسیتی و محدودیت فرصتها حل نشود، اطلاعرسانی به تنهایی نمیتواند مانع کودکهمسری شود.
