تفسیری از لنا پتروا*
ترجمهٔ مینا آگاه – اندیشهٔ نو
یکشنبه ۱۱ آبان ۱۴۰۴
این هفته در کره جنوبی، نشست میان دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، و شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، که مدتها انتظار آن میرفت، برگزار شد، دیداری که بسیاری آن را آتشبسی محدود در یک مناقشهٔ تجاری طولانی و تلخ توصیف کردهاند.
دو رهبر به توافقی نسبتاً کوچک دست یافتند، توافقی که برخی از تعرفههای گمرکی را کاهش میدهد و صادرات سویا از آمریکا به چین را از سر میگیرد، اما دستیابی به یک توافق جامع و فراگیر همچنان بسیار دور از دسترس است.
ترامپ مذاکرات با شی را «شگفتانگیز» توصیف کرد و به آن نمرهٔ ۱۲ از ۱۰ داد. اما باید به یاد داشت که ۹۰درصد از آنچه دیدیم و از رسانههای جریان اصلی شنیدیم صرفاً نمایش ژئوپلیتیکی بود. با این حال، برداشت رسانههای غربی از این نشست در نوع خود قابل توجه بود.
بهعنوان مثال:
سیانان نوشت «چین در هر صورت برنده است».
نیویورک تایمز آن را «پیروزی بزرگی برای پکن» توصیف کرد.
گاردین نوشت «آمریکا که نقش قلدر را داشت، در این مورد، این بار با واکنش مناسب و قاطعی روبهرو شد.»
و فایننشال تایمز اذعان کرد که چین اکنون «رقیبی همتراز» برای آمریکاست.
با در نظر گرفتن همه این موارد، شاید بتوان گفت که این دیدار، برخلاف ادعای ترامپ، در واقع ۱۲ از ۱۰ نبوده است.
اکنون به نکات کلیدی بپردازیم:
نخست، شی جینپینگ در آغاز دیدار بر حمایت از گفتوگوی دوجانبه میان چین و ایالات متحده تأکید کرد.
او گفت که دو کشور میتوانند و باید بهطور مسالمتآمیز از یکدیگر حمایت کنند و تأکید کرد: «همنظر نبودن در روابط خارجی امری طبیعی است.»
او همچنین بر عادیسازی روابط میان چین و ایالات متحده، علیرغم اختلافهای تجاری جاری، تأکید کرد و افزود:
«با توجه به شرایط متفاوت ملی دو کشور، همیشه نمیتوانیم دیدگاه یکسانی داشته باشیم، و این موضوع برای دو اقتصاد برتر جهان کاملاً طبیعی است که گاهبهگاه با یکدیگر اصطکاکهایی داشته باشند. من و شما، در مقام هدایتکنندگان روابط چین و ایالات متحده، باید مسیر درست را حفظ کنیم و از حرکت پایدار کشتی عظیم روابط چین و آمریکا بهسوی آینده اطمینان حاصل نماییم. همواره باور داشتهام که توسعهٔ چین با چشمانداز شما برای ‘عظمت دوبارهٔ آمریکا’ همراستا است. دو کشور ما کاملاً قادرند به یکدیگر در دستیابی به موفقیت و شکوفایی متقابل یاری رسانند.»
بسیاری از ناظران به واکنش محتاطانهٔ شی جینپینگ هنگام دست دادن دو رهبر اشاره کردند. همانطور که در تصاویر دیده میشود، چهرهٔ شی، برخلاف زبان بدن بسیار پرتحرک و نمایشی ترامپ، تقریباً بدون احساس است.
ترامپ اعلام کرد که تعرفههای اعمالشده بر واردات کالاهای چینی را ۱۰درصد کاهش خواهد داد، در ازای آنکه پکن با ازسرگیری خرید سویا از ایالات متحده و نیز تداوم صادرات عناصر نادر خاکی به صنایع آمریکایی موافقت کند.
ترامپ گفت: «همانطور که میدانید، من بهخاطر ورود فنتانیل از چین تعرفهای ۲۰ درصدی بر واردات آن کشور وضع کردم، تعرفهای سنگین. اما با توجه به اظهارات امروز او، آن را ۱۰درصد کاهش دادم.»
بنابراین، نشستی که در جریان اجلاس APEC برگزار شد ظاهراً صمیمانه، اما بسیار محتاطانه بود. دو رهبر برای نخستین بار در شش سال گذشته رودررو و به مدت دو ساعت گفتوگو کردند. ترامپ شی را «رهبر بزرگ یک کشور بزرگ» خواند و چند بار از او تمجید کرد. شی جینپینگ نیز گفت توسعهٔ چین و برنامهٔ «عظمت را دوبارهٔ آمریکا برگردانیم» (MAGA) هدفهایی ناسازگار با یکدیگر نیستند و در مورد چشمانداز عادیسازی روابط با ایالات متحده ابراز خوشبینی کرد. اما در پس این ظواهر دیپلماتیک و تعارفهای رسمی، شبکهای پیچیده از ملاحظات اقتصادی و ژئوپلیتیکی نهفته است.
در مرکز این توافق چند امتیاز کلیدی قرار دارد:
نخست، واشنگتن موافقت کرده است اجرای «قانون ۵۰درصد»۱ را تعلیق کند- مصوبهای که در ماه سپتامبر وضع شد و تعداد شرکتهای چینیِ مشمول تحریمهای آمریکا را افزایش چشمگیری داد. این قانون عملاً مانع دسترسی بیش از ۲۰هزار شرکت چینی به نظامهای مالی غربی شده بود. در مقابل، پکن نیز پذیرفت کنترلهای صادراتی بر عناصر نادر خاکی را به مدت یک سال تعلیق کند. بنابراین، ایالات متحده مجدداً به مواد اولیهای دسترسی خواهد داشت که برای صنایع دفاعی، فناوری، و خودروهای برقی آن کشور حیاتیاند.
نکتهٔ دوم مربوط به تعرفههاست. ترامپ تأیید کرد که میانگین کلی تعرفههای گمرکی بر واردات کالاهای چینی به حدود ۴۷درصد کاهش خواهد یافت.
این رقم در واقع عقبنشینی چشمگیری نسبت به تعرفهٔ ۱۲۵درصدی است که در «روز آزادی اقتصادی» اعلام شد و موجب نوسانهای شدیدی در بازارها گردید. در عمل، چین بهوضوح در این دور از مذاکرات برنده بوده است، بهویژه با در نظر گرفتن تعرفههای قبلی و لغو جزئی تعرفهٔ مربوط به فنتانیل. تحلیلگران برآورد میکنند که چین اکنون اساساً با تعرفهای حدود ۱۶درصدی مواجه خواهد بود، رقمی که تقریباً برابر با میانگین تعرفهٔ گمرکی است که آمریکا بر واردات از اتحادیهٔ اروپا و کره جنوبی اعمال میکند.
در مورد تعلیق احتمالی کنترلهای صادراتی چین بر عناصر نادر خاکی باید گفت که بیانیهٔ رسمی پکن پس از نشست هیچ اشارهای به این موضوع نکرده است. بنابراین، هنوز بهطور دقیق مشخص نیست نتیجهٔ واقعی دیدار چه بوده است، و این پرسش بجا مطرح میشود که آیا تعلیق صادرات عناصر نادر خاکی اساساً در مذاکرات مطرح شده بود یا نه.
برای روشن شدن این موضوع، باید منتظر اعلامیههای رسمی بعدی ماند تا معلوم شود که آیا چنین تعلیقی واقعاً در کار است و اگر بله، مدت آن دقیقاً چقدر خواهد بود- آیا واقعاً یک سال کامل است یا کمتر.
نکتهٔ سوم این است که دو کشور توافق کردند تنشهای فزایندهٔ دریایی را موقتاً متوقف کنند و این نکتهای بسیار مهم است. طبق این توافق، ایالات متحده اعمال تحریمها و عوارض بندری جدید بر صنایع کشتیسازی و لجستیک چین را به حالت تعلیق درمیآورد، و در مقابل، پکن نیز اخذ عوارض بندری از کشتیهای آمریکایی را متوقف خواهد کرد. در حال حاضر این تحولات نشانهای از یک وقفهٔ موقت در تنشهای فزاینده دریایی میان ایالات متحده و چین است که به مجموعهای از اختلافهای موجود میان دو کشور افزوده شده بود.
نکتهٔ چهارم مربوط به تعهد دو طرف برای ازسرگیری تجارت محصولات کشاورزی است. مسئلهای بسیار مهم، زیرا مستقیماً به نفع پایگاه رأیدهندگان ترامپ تمام میشود. بهویژه واردات عظیم سویا از ایالات متحده به چین دوباره آغاز خواهد شد. به بیان دیگر، آمریکا اکنون میتواند کشاورزانش را به کسبوکار بازگرداند، پس از آنکه چین در اوایل سال جاری (۲۰۲۵) برای تأمین سویا به برزیل و ونزوئلا روی آورده بود. وزارت بازرگانی چین در بیانیهٔ رسمیاش این مذاکرات را «سازنده» توصیف کرد و گفت که دو طرف به توافق بر سر گسترش تجارت محصولات کشاورزی و حلوفصل مناسب مسائل بنگاههای اقتصادی دست یافتهاند.
عبارت پایانی، یعنی «حلوفصل مسائل بنگاهها» احتمالاً اشارهای است به اختلافهای جاری میان شرکتهای بزرگ همچون هواوی، انویدیا، و نکسپریا. (نکسپریا و توقیف غیرقانونی داراییهایش از جانب دولت هلند.) با در نظر گرفتن تمام این موارد، آیا میتوان گفت این دیدار تاریخی بوده است؟ میتوان گفت نتیجهای تحولآفرین بهدنبال نداشته است.
ترامپ اعلام کرد که قصد دارد در آوریل ۲۰۲۶ به چین سفر کند و پس از آن نیز میزبان شی جینپینگ در ایالات متحده باشد. او همانطور که پیشتر هم گفته بود این دیدار را «۱۲ از ۱۰» ارزیابی کرد و افزود: «ما برای مدت طولانی روابط بسیار خوبی با چین خواهیم داشت.»
اما این سخنان بیش از آنکه بازتاب واقعیت باشد، زبان بازاری و تبلیغاتی ترامپ است. واقعیت بهمراتب محتاطانهتر و نامطمئنتر از آن چیزی است که به تصویر کشیده شد. آنچه در بوسان شاهدش بودیم الگویی جدید از روابط متقابل بود که در آن به نظر میرسد ایالات متحده به این واقعیت تن داده است که دیگر قادر به دیکته کردن شرایط نیست و در عمل نمیتواند کنترل کامل روابط دوجانبه را در دست داشته باشد. به بیان دیگر، آمریکا دیگر تعیینکنندهٔ اصلی قواعد بازی نیست. با این حال، شکافهای اساسی همچنان پابرجاست.
در این توافق هیچ اشارهای به مسائل عمیقتر، مانند تایوان، صادرات فناوریهای مرتبط با هوش مصنوعی، یا جنگ گستردهتر فناوری میان دو کشور نشده است. اختلاف بر سر تیکتاک نیز همچنان حلنشده باقی مانده و هر دو طرف صرفاً وعده دادهاند که در آینده بهطور مناسب به آن رسیدگی کنند. اگرچه ترامپ مدعی شد که توافقی جامع در راه است، اما خود او نیز اذعان کرد که مذاکرات برای مدت طولانی ادامه خواهد داشت. بنابراین، روشن است که او به هدفی که در نظر داشت دست نیافته است و بهوضوح میشد دید که چین در این نشست نقش هدایتکننده داشته است.
در مجموع، نتیجهٔ این دیدار کاملاً روشن است:
ترامپ و شی به جنگ تجاری پایان ندادهاند، بلکه صرفاً دکمهٔ «توقف موقت» را فشردهاند.
ایالات متحده تعرفههای گمرکی را کاهش داده، چین نیزـ طبق گزارش رسانههای آمریکاییـ برخی محدودیتهای کلیدی بر صادرات عناصر نادر خاکی را لغو کرده، و دو کشور توافق کردهاند که در ماههای آینده بار دیگر رودررو گفتوگو کنند.
این میتواند نشانهای مثبت تلقی شود.
نکتهٔ شایان توجه دیگر این است که ایالات متحده و چین هیچ اشارهای به تجارت نفت خام چین با روسیه نکردند، موضوعی که ترامپ معمولاً از آن بهعنوان اهرم فشار استفاده میکند.
اما این بار بهوضوح مشخص بود چه کسی هدایت جلسه را در دست دارد- هدایتکننده هیئت آمریکایی نبود. شاید همین امر باعث شد که ترامپ ترجیح دهد بحث دربارهٔ تجارت نفتی چین با روسیه را مطرح نکند تا اوضاع از آنچه بود بحرانیتر نشود.
۱. «قانون ۵۰درصد» به قانونی اشاره دارد که دولت آمریکا در ماه سپتامبر تصویب کرده بود. بر اساس این قانون، اگر ۵۰درصد یا بیشتر از مالکیت یا کنترل یک شرکت در اختیار نهادها یا افراد تحریمشدهٔ چینی باشد، آن شرکت نیز بهطور خودکار مشمول تحریمهای ایالات متحده میشود.