Recently updated on اکتبر 28th, 2025 at 07:00 ب.ظ
دوشنبه ۵ آبان ۱۴۰۴
مقدمه
اندیشهٔ نو*: در ظاهر، عربستان سعودی با لغو رسمی نظام «کفالت» (کفالة) و وعدهٔ اصلاحات بنیادین در بازار کار گامی بزرگ در مسیر حقوق کارگران مهاجر برداشته است. اما در عمل، نشانهها حکایت از چیزی دیگر دارد: ساختاری که نامش تغییر کرده، اما روح بردهداری مدرن هنوز درونش زنده است.
نظام کفالت – قراردادی برای اسارت قانونی
نظام «کفالت»، که در دهههای میانی قرن بیستم برای ساماندهی نیروی کار مهاجر در کشورهای خلیج فارس شکل گرفت، عملاً به ابزاری برای کنترل و بهرهکشی بردهوار از میلیونها کارگر آسیایی و آفریقایی بدل شد.
در عربستان، این نظام کارگر را نه یک شهروندِ صاحب حق، بلکه «مِلک» کارفرما تعریف میکرد. کارگر بدون اجازهٔ «کفیل» نمیتوانست کارش را ترک کند، شغلش را عوض کند، یا حتی کشور را ترک کند. در بسیاری از موارد، گذرنامهها ضبط میشد، مزدها با تأخیر پرداخت میشد، و کارگران در شرایط طاقتفرسای اقلیمی و زیستی به کار وادار میشدند.
منتقدان از دیرباز این نظام را «بردهداری مدرن با مُهر قانونی» نامیدهاند – بردهداریای که نه با زنجیر آهنین، بلکه با زنجیر اداری و مهاجرتی اداره میشود. سازمان «Walk Free» در گزارشی در سال ۲۰۲۴ عربستان را در میان کشورهایی قرار داد که «بالاترین خطر کار اجباری در پروژههای بزرگ» را دارند، بهویژه در پروژههای «نئوم» و شهرهای ساحلی زیر عنوان «چشمانداز ۲۰۳۰».
اصلاحات تازه؛ گامی به جلو یا جابهجایی واژگان؟
از سال ۲۰۲۱ عربستان سعودی با شعار «لغو نظام کفالت» و اجرای «طرح اصلاح کار» (Labour Reform Initiative) اعلام کرد که کارگران مهاجر از این پس میتوانند بدون نیاز به اجازهٔ کفیل کارفرما را تغییر دهند یا از کشور خارج شوند. دولت همچنین سامانهٔ دیجیتالی «قوی» (Qiwa) را معرفی کرد تا قراردادهای کار را شفافتر کند. اما گزارشهای میدانی نشان میدهد که واقعیت متفاوت است.
طبق دادههای سازمان حقوق مهاجران (Migrant-Rights)، بیش از ۶۰درصد از کارگران مهاجر هنوز نمیتوانند آزادانه محل کارشان را عوض کنند، زیرا کارفرمایان از شکافهای قانونی یا ابزارهای غیررسمی برای کنترل آنها استفاده میکنند.
گزارش سازمان دیدهبان حقوق بشر در دسامبر ۲۰۲۴ دربارهٔ پروژههای عظیم عمرانی عربستان با عنوان «اول بمیر، مزدت را بعداً میدهم» (Die First and I’ll Pay You Later) نشان میدهد که صدها کارگر در پروژههای نئوم و خطوط قطار در شرایطی کار میکنند که «در جوهرهٔ خود تفاوتی با نظام کفالت ندارد.»
شکاف میان قانون و واقعیت
از نظر قانونی، عربستان برخی مقررات سختگیرانهٔ قدیمی را لغو کرده است، اما در عمل، قدرت کارفرما همچنان مطلق است.
● کارفرما هنوز میتواند کارگر را بهعنوان «فراری» گزارش کند و همین گزارش میتواند منجر به بازداشت یا اخراج کارگر شود.
● کارگران خانگی (خدمتکاران)، باغبانها، و رانندگان شخصی عملاً از شمول اصلاحات خارجاند.
● بیمهٔ جدید برای جبران مزد عقبافتاده فقط در صورتی فعال میشود که بیش از ۸۰٪ کارکنان یک شرکت همزمان متضرر شده باشند – یعنی تقریباً هیچگاه.
سازمان عفو بینالملل در گزارش نوامبر ۲۰۲۴ نوشت:
«اصلاحات اخیر عربستان، بهرغم ظاهر پیشرو، هنوز با واقعیت روزمرهٔ میلیونها کارگر مهاجر در تضاد است. کفالت ممکن است در متن قانون حذف شده باشد، اما در ذهن و رفتار نهادهای کارفرمایی هنوز زنده است.»
تضاد با استانداردهای سازمان بینالمللی کار (ILO)
در همکاری اخیر میان سازمان بینالمللی کار (ILO) و دولت سعودی بر ضرورت «ایجاد بازار کار انسانی و برابر» تأکید شده است، اما همان نهاد در ارزیابی فنی یادآور میشود که اوضاع در عربستان هنوز مغایر با چند اصل بنیادین است:
| اصل بنیادین سازمان بینالمللی کار (ILO) | وضع در عربستان | توضیح |
| آزادی انتخاب شغل | ناقص | بسیاری از کارگران هنوز وابسته به رضایت کارفرما هستند |
| حق تشکلیابی | بسیار محدود | اتحادیهها یا انجمنهای مستقل کارگری وجود ندارند |
| حمایت اجتماعی | ناکافی | بیمه و سازوکارهای شکایت ناکارآمد و جزئی است |
| ممنوعیت کار اجباری | نقضشده در موارد متعدد | ضبط گذرنامه، تهدید اخراج، و کار بدون مزد هنوز گزارش میشود |
به گفتهٔ کنفدراسیون بینالمللی اتحادیههای کارگری (ITUC):
«لغو کفالت در عربستان فعلاً بیشتر یک تغییر واژگان است تا دگرگونی ساختاری. آنچه بردهداری مدرن را تعریف میکند کنترل کامل بر زندگی کارگر است و این کنترل هنوز در دست کارفرماست.»
چهرهٔ تازهٔ بردهداری دیجیتال
اصلاحات دیجیتالی، مانند راهاندازی سامانهٔ «قوی»، بهظاهر گامی در مسیر شفافیت است، اما در عمل، ابزارهای کنترل تازهای نیز فراهم کرده است. قراردادها، خروج از کشور، و حتی دسترسی به خدمات همگی از مسیر پلتفرمهای آنلاین میگذرد که بهطور کامل زیر نظر وزارت کار و شرکتهای وابسته به دولت است. این یعنی «بردهداری با واسطهٔ الگوریتم»، جایی که آزادی کارگر نه از سوی کارفرما، بلکه از سوی کُد و سیستم تعیین میشود.
جمعبندی: پایان کفالت یا بازآفرینی آن؟
عربستان سعودی امروز میخواهد خودش را کشوری مدرن، اصلاحگرا، و متعهد به «چشمانداز ۲۰۳۰» معرفی کند. اما پرسش اصلی این است: آیا میتوان مدرنیته را بر استخوانهای خستهٔ میلیونها کارگر مهاجر بنا کرد؟
لغو کفالت گامی لازم بود، اما نه کافی. تا زمانی که کارگر نتواند آزادانه شغلش را انتخاب کند، گذرنامهاش را نزد خودش نگه دارد، اتحادیه داشته باشد، و نتواند از ترس اخراج یا مجازات سخن گوید، نام هر نظامی را که بر او حاکم شود میتوان فقط یک چیز گذاشت: بردهداری، چه به سبک قرن نوزدهم، چه به زبان دیجیتال قرن بیست و یکم.
*مطلبِ رسیده به اندیشهٔ نو
منابع:
1. Council on Foreign Relations (CFR). (2023). What is the Kafala system? Retrieved from https://www.cfr.org/backgrounder/what-kafala-system
2. Migrant-Rights.org. (2024, November). Saudi Arabia’s Labour Reform Initiative: An Overview. Retrieved from https://www.migrant-rights.org/2024/11/saudis-labour-reform-initiative-an-overview
3. Amnesty International. (2024, November). Saudi Arabia: Shortfalls in migrant workers’ insurance scheme highlight need for major reforms on eve of ILO labour complaint. Retrieved from https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/11/saudi-arabia-shortfalls-in-migrant-workers-insurance-scheme-highlight-need-for-major-reforms-on-eve-of-ilo-labour-complaint
4. Human Rights Watch. (2024, December). “Die First, and I’ll Pay You Later”: Saudi Arabia’s “Giga-Projects” Built on Widespread Abuse. Retrieved from https://www.hrw.org/report/2024/12/04/die-first-and-ill-pay-you-later/saudi-arabias-giga-projects-built-widespread
5. Amnesty International. (2024, October). Saudi Arabia: Migrant workers at Carrefour sites exploited, cheated and forced to live in squalor. Retrieved from https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/10/saudi-arabia-migrant-workers-at-carrefour-sites-exploited-cheated-and-forced-to-live-in-squalor
6. Amnesty International. (2025, May). Saudi Arabia: Migrant domestic workers face severe exploitation, racism and exclusion from labour protections. Retrieved from https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/05/saudi-arabia-migrant-domestic-workers-face-severe-exploitation-racism-and-exclusion-from-labour-protections
7. Georgetown Journal of International Affairs (GJIA). (2025, March). Reforming the Kafala System: Persistent Violations of Migrant Domestic Workers’ Rights and the Role of Recruitment Agencies. Retrieved from https://gjia.georgetown.edu/2025/03/21/reforming-the-kafala-system-persistent-violations-of-the-rights-of-migrant-domestic-workers-and-the-role-of-private-recruitment-agencies
8. International Trade Union Confederation (ITUC). (2024). Trade unions take Saudi Arabia to UN labour body over exploitation of migrant workers. Retrieved from https://www.ituc-csi.org/Trade-unions-take-Saudi-Arabia-to-UN-labour-body
9. Amnesty International. (2024). Human rights in Saudi Arabia. Retrieved from https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/middle-east/saudi-arabia/report-saudi-arabia/#:~:text=Saudi%20Arabia%202024,prison%20terms%2C%20and%20travel%20bans.