یکشنبه ۲۷ مهر ۱۴۰۴
آ. نعمتزاده – اندیشهٔ نو: روز جهانی غذا رویدادی بینالمللی است که هر سال در روز ۱۶ اکتبر (مصادف با ۲۴ یا ۲۵ مهر) در سراسر جهان برگزار میشود. این روز فراتر از یک مناسبت ساده و فراخوانی جهانی برای مبارزه با گرسنگی، سوءتغذیه، و ناامنی غذایی است.
سازمانهای بینالمللی در روز جهانی غذا تلاش میکنند تا برای جلوگیری از فقر و گرسنگی و تأمین امنیت غذایی از را توسعهٔ کشاورزی و دامداری و کشت دریایی سالم با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. برگزاری این روز برای یادآوری این حقیقت است که برخورداری از غذای کافی و سالم برای انسان از ابتداییترین حقوق زندگی است که متأسفانه امروزه، در قرن بیست و یکم، میلیونها نفر از آن محروماند، چه بهعلت مشکلاتی مانند خشکسالی و سیل و نامرغوب- از جمله بر اثر تغییرات نامطلوب آبوهویی ناشی از گرمایش زمین- یا ناکافی بودن زمینهای کشاورزی یا دسترسی نداشتن به آب و کود کافی، و چه به علت برنامهریزی بد و حکمرانی ناعادلانه، یا حتی جنگ و آوارگی و از آن بدتر، قحطی دادن عمدی به جمعیت، مانند آنچه در ماههای اخیر در غزه شاهد بودیم که اسرائیل غزه را در محاصرهٔ کامل غذایی و دارویی قرار داد و موجب مرگ از گرسنگی صدها نفر یا کشته شدن آنها در صف دریافت مواد خوراکی شد.
شعار امسال روز جهانی غذا «دست در دست یکدیگر برای غذاهای بهتر و آیندهٔ بهتر» بود.
روز جهانی غذا به افتخار سالگرد تأسیس سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) (Food and Agriculture Organization – FAO) در ۱۶ اکتبر ۱۹۴۵ نامگذاری شده است. پیشنهاد برگزاری این روز را نخستین بار کشورهای عضو فائو در سال ۱۹۷۹ مطرح کردند و برگزاری این روز از سال ۱۹۸۱ آغاز شد.
آنچه در روز جهانی غذا و بهطور کلی در هدفگذاری فائو مورد نظر بوده است مواردی از این دست است:
● تأمین امنیت غذایی برای همهٔ انسانها و رسیدن به «گرسنگی صفر» تا سال ۲۰۳۰
● ترویج کشاورزی و دامداری پایدار برای تأمین امنیت غذایی بدون آسیب زدن به محیطزیست و تشدید تغییرات نامطلوب آبوهوایی (از جمله تولید گازهای گلخانهیی)
● افزایش آگاهی عمومی به مسئلهٔ جهانی گرسنگی و سوءتغذیه
● تبادل دانش و تجربه و بهویژه انتقال فناوری به کشورهایی که بیشتر در معرض ناامنی غذایی قرار دارند
اهمیت امنیت غذایی و آنچه در روز جهانی غذا باید بر آن تأکید شود این اصل بنیادی است که دسترسی به غذای کافی و مُغذی حق بنیادی انسان است، نه امتیاز. غذا نیز مانند آب و هوا و مسکن پشتوانهٔ زندگی و بقای انسان است که بدون آن قادر به ادامه زندگی نیست. غذای کافی و سالم برای همه، و بهویژه برای سلامت سالمندان و رشد سالم کودکان بسیار مهم است.
گفته شده است که امروزه بیش از ۸۰۰میلیون نفر در جهان هنوز غذای کافی و سالم برای خوردن ندارند. گذشته از عواملی مانند بلاهای طبیعی و جنگ و آوارگی و شرایط نامناسب کشتوکار و دامداری و کمبود آب، عوامل اقتصادی-اجتماعی دیگری مانند سودورزی و نابرابری اجتماعی و طبقاتی و فقر و بیکاری و مزدهای بخورونمیر و نبود بهداشت و آموزش کافی نیز به سوءتغذیه و تغذیهٔ ناسالم و ناکافی میانجامد. حتی در جوامع پیشرفته و ثروتمندی مانند آمریکا یا کانادا، میلیونها نفر به این علت که درآمد کافی یا وقت کافی برای تهیهٔ غذای سالم در خانه ندارند، مجبور به خوردن غذاهای آماده و بهاصطلاح «فست فود» هستند که هم کالری بیش از حد دارند و هم حاوی مقدار زیادی شکر و چربیهای بد و دیگر اجزای نامطلوباند و باعث چاقی بیش از حد میشوند. این در حالی است که در بسیار از نقاط دنیا، کمبود مواد غذایی از هر نوع باعث کمخوری و سوءتغذیه و لاغری مفرط و انواع بیماریها میشود.
دور ریختن غذا در برخی جوامع مصرفگرا از دیگر مشکلات در این عرصه است. گفته میشود که ۳۲درصد وزنی کل غذای تولیدشده در جهان دور ریخته میشود! این رقم در ایران بیش از ۳۰درصد برآورد شده است، آن هم در شرایطی که نابرابری درآمد و تغذیه در ایران بیداد میکند و جمعیت انبوهی از مردم کشور زیر خط فقر زندگی میکنند.
با وجود امکان تولید خوراک کافی برای همهٔ جمعیت رو به افزایش زمین، بهویژه با پیشرفت فناوریهای تولید انواع مواد غذایی، باز هم بهعلت نابرابری اجتماعی در سطح جهان و نابرابری اجتماعی در کشورهای جداگانه امروزه شاهد گرسنگی و کمغذایی و سوءتغذیهٔ صدها میلیون نفر در سراسر جهان، از جمله در ایران، هستیم.
امسال در ایران نیز مراسمی به مناسب روز جهانی غذا برگزار شد. سالهاست که در جمهوری اسلامی انواع و اقسام همایشها به مناسبتهای متعدد برگزار میشود و خوشبختانه از این لحاظ در ایران کمبودی مشاهده نمیشود. اما اینکه آیا این همایشها به نتیجهٔ مفیدی برای مردم کشور میانجامد یا نه حکایت دیگری است. در این همایشها حرفهای قشنگی زده میشود، اما اغلب کار به همانجا خاتمه مییابد، تا… سال دیگر!
هشدار دربارهٔ کاهش مصرف لبنیات، گوشت، میوه و سبزیجات
در مراسم امسال روز جهانی غذا در تهران، که در انستیتو تحقیقات تغذیه و صنایع غذایی کشور برگزار شد، مسئولان ارشد حوزهٔ سلامت، نمایندگان مجلس، و فعالان صنایع غذایی شرکت کردند تا بر «اهمیت امنیت و سلامت غذایی» بهعنوان «رکن اصلی توسعهٔ پایدار» تأکید کنند. در این همایش، علاوه بر بررسی چالشهای زنجیرهٔ تولید و توزیع غذا، از کارخانههای برتر، مسئولان فنی، و فعالان حوزهٔ تولید و نظارت بر مواد غذایی قدردانی شد و بر نقش آموزش عمومی، فرهنگسازی تغذیهٔ سالم، و استفاده از فناوریهای نوین در تضمین سلامت جامعه تأکید شد.
دکتر رئیسکرمی، رئیس دانشگاه علوم پزشکی تهران، در سخنرانیاش با اشاره به اهمیت امنیت غذایی گفت: «هر انسان باید به غذای سالم، مقوّی، و ایمن دسترسی داشته باشد؛ این یک حق انسانی است، نه یک امتیاز.» او افزود: «امنیت غذایی تنها مسئلهٔ تغذیهای نیست، بلکه بخشی از توسعهٔ پایدار هر کشور است. تحقق آن نیازمند برنامهریزی درست، آموزش عمومی، و حمایت از اقشار آسیبپذیر است.»
دکتر رئیسکرمی افزود: امنیت غذایی تنها مسئلهای تغذیهای نیست، بلکه بخشی از توسعه پایدار هر کشور است. تحقق آن نیازمند برنامهریزی درست، آموزش عمومی و حمایت از اقشار آسیبپذیر است.
رئیس دانشگاه علوم پزشکی تهران در ادامه ضمن ابراز نگرانی از گسترش عادات غذایی نادرست گفت: «مصرف زیاد چربیهای ترانس و فستفودها آمار ابتلا به بیماریهای قلبی و مرگومیر را افزایش داده است. آموزش تغذیهٔ سالم از دوران کودکی باید جدّی گرفته شود.»
او تأکید کرد: «مقابله با سودجویان و تبلیغات نادرست بدون ارتقای آگاهی عمومی ممکن نیست. باید از فناوریهای نوین برای تأمین ایمنی مواد غذایی استفاده کنیم تا سلامت مردم تضمین شود.»
در همان همایش، دکتر مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو، گفت «نظارت بر زنجیرهٔ غذایی باید از مبدأ، یعنی از مزرعه آغاز شود. باید بدانیم غذایی که مصرف میکنیم در کجا و با چه شرایطی تولید شده است. نبود شناسهگذاری از مزرعه یکی از مشکلات اساسی کشور است که با اجرای قانون جدید و همکاری سازمان دامپزشکی برطرف خواهد شد.»
همهٔ این حرفها در حالی زده میشود که بیآبی و خشکسالی بیسابقه همراه با مشکلات واردات نهادههای کشاورزی به ایران، تولید گندم و برنج را بسیار کاهش داده و کشاورزی کشور را در بحران قرار داده است.
همهٔ این حرفها در حالی بیان میشود که فقر غذایی در سیستان و بلوچستان نه یک خاطرهٔ دور، که واقعیتی تلخ و جاری است. در بسیاری از مناطق روستایی این استان خانوادهها هنوز برای زنده ماندن به جمعآوری گیاهان خودرو و سبزیهای صحرایی وابستهاند و سوءتغذیه گسترده، ترک تحصیل، شبکوری، و حذف وعدههای غذایی تنها بخشی از نتایج این فقر است.
در همایش سالانهٔ امسال همچنین گفته شد که «آمار و ارقام میزان مرگومیر کشور بیانگر این است که حدود ۴۰۰هزار تا ۴۲۰هزار نفر سالانه جانشان را از دست میدهند که ۳۵درصد از این میزان بهعلت مسائل تغذیهای است.» به گفتهٔ دکتر احمد اسماعیلزاده، مدیر دفتر بهبود تغذیه در وزارت بهداشت، «یکسوم مرگهای کشور، یعنی حدود ۱۲۰هزار نفر، بهعلت مسائل تغذیهای است.» او در مورد «کاهش مصرف لبنیات، گوشت، میوه و سبزیجات» نیز هشدار داد.
به اعتراف مدیر دفتر بهبود تغذیهٔ وزارت بهداشت: «مصرف لبنیات در کشور کمتر از نصف مقدار توصیه شده است» و علت آن هم «قیمت زیاد محصولات لبنی در کشور» است. البته اگر مزدها و درآمدها هم به همان اندازهٔ تورّم و گرانی کالاها زیاد شده بود، شاید این «قیمت زیاد» چندان هم زیاد نمیبود!
اسماعیلزاده دربارهٔ میزان مصرف گوشت در کشور گفت: «بر اساس سبد غذایی، ۹۰ گرم گوشت باید مصرف شود، اما میزان مصرف گوشت در کشور کمتر از ۵۰ گرم است. بررسیها بیانگر این است که فقط نیمی از جمعیت کشور آن چهار گروه اصلی غذا را که تأمینکنندهٔ مواد غذایی لازماند به میزان کافی دریافت میکنند.»
کمبود مصرف مکملها مانند ویتامین د (D)، کوتاهقدی در استانهای محروم، اضافهوزن در برخی استانهای دیگر مانند اردبیل و مازندران، و شیوع لاغری سالمندان بهویژه در استانهای محروم، کاهش مصرف یُد در میان زنان باردار که میتواند به کاهش ضریب هوشی کودکان آینده منجر شود، و تغذیهٔ عشایر در ایران از دیگر مسائلی بود که دکتر اسماعیلزاده به آنها اشاره کرد.