بانک اورانیوم کمغنیشدهٔ آژانس بینالمللی انرژی اتمی در قزاقستان
پنجشنبه ۳ مهر ۱۴۰۴
حبیب مهرزاد – اندیشهٔ نو: بانک اورانیوم کمغنیشدهٔ (LEU) آژانس بینالمللی انرژی اتمی محل ذخیره کردن حداکثر ۹۰ تن اورانیوم کمغنیشده است که برای تهیهٔ سوخت رآکتورهای هستهیی آب سبک مناسب است. این نوع رآکتور یکی از پُرکاربردترین رآکتورهای انرژی هستهیی در سراسر جهان است. با چنین رآکتوری میتوان برق یک شهر بزرگ را به مدت سه سال تأمین کرد.
اورانیوم کمغنیشده
اورانیوم کمغنیشده (Low Enriched Uranium, LEU) مادهٔ اصلی برای تهیهٔ سوخت هستهیی است. این ماده از هگزافلوراید اورانیوم ساخته شده است که در دما و فشار متعارف بهشکل مادهٔ جامد سفید-خاکستری و مومی است. اورانیوم کمغنی شده (LEU) از راه غنیسازی اورانیوم طبیعی و برای افزایش توانایی اورانیوم در تولید انرژی تهیه میشود. هدف از غنیسازی افزایش غلظت یا عیار یا میزان آن دسته از اتمهای اورانیوم است که میتوان آنها را شکافت تا گرما تولید شود. از این گرما در مراحل بعدی برای تولید برق استفاده میشود.
نمودار سادهٔ تولید انرژی هستهیی به این صورت است: شکافت هستهای (در رآکتور) ← گرما ← بخار پُُرفشار ← انرژی جنبشی (در توربین) ← انرژی مکانیکی (چرخش ژنراتور) ← انرژی الکتریکی (برق)
اورانیوم کمغنیشدهای که در بانک آژانس بینالمللی انرژی اتمی ذخیره میشود تا ۴٫۹۵درصد غنی شده است که برای تولید سوخت مورد نیاز رآکتورهای هستهیی آب سبک معمولی مناسب است. این اورانیوم (LEU) را با اطمینان در سیلندرهای فولادی ذخیره و حملونقل میشود.
اورانیوم کمغنیشده خراب نمیشود و سالها میتوان آن را نگه داشت. همچنین، LEU زبالهٔ هستهیی نیست و با ذخیرهسازی آن هم هیچ زبالهای تولید نمیشود.
بانک اورانیوم کمغنیشده
بانک اورانیوم کمغنیشده (LEU) آژانس بینالمللی انرژی اتمی محلی است برای ذخیره کردن اورانیوم ۴٫۹۵درصد غنیشده که کشورهای عضو و واجد شرایط آژانس بینالمللی انرژی اتمی میتوانند از آن استفاده کنند.
بانک LEU آژانس بینالمللی انرژی اتمی ذخایری از هگزافلوراید اورانیوم با غنای کم است که کشورهای عضو این آژانس، در صورت اختلال در عرضهٔ LEU به نیروگاههای هستهییشان در شرایط استثنایی، زمانی که تأمین سوخت از بازار تجاری یا هر ترتیب عرضهٔ دیگری مختل میشود، میتوانند بهعنوان آخرین چاره از آن استفاده کنند.
بانک LEU آژانس بینالمللی انرژی اتمی در کارخانهٔ متالورژی اولبا (Ulba) در شهر اوسکمن، در قزاقستان واقع شده است و از لحاظ ایمنی، امنیت، و پادمان تحت مسئولیت مقامات محلی مربوط در قزاقستان اداره میشود.
در ماه اوت ۲۰۱۷ (مرداد ۱۳۹۶)، یوکیا آمانو، مدیرکل وقت آژانس بینالمللی انرژی اتمی، و نورسلطان نظربایف، رئیسجمهور وقت قزاقستان، تأسیسات ذخیرهسازی بانک LEU آژانس را د رقزاقستان افتتاح کردند. آژانس در سال ۱۳۹۷ (۲۰۱۸) قراردادهایی برای خرید اورانیوم کمغنیشده (LEU) امضا کرد و راه را برای ایجاد بانک LEU در سال ۱۳۹۸ (۲۰۱۹) هموار کرد. این بانک در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۹ (۲۵ مهر ۱۳۹۸) با دریافت ۳۲ سیلندر پُر LEU کارش را آغاز کرد. موجودی LEU در بانک با تحویل گرفتن ۲۸ سیلندر پُر دیگر در ۱۰ دسامبر ۲۰۱۹ (۱۹ آذر ۱۳۹۸) تکمیل شد.
امکانات دیگر
علاوه بر بانک LEU در قزاقستان، آژانس بینالمللی انرژی اتمی امکانات تضمین عرضهٔ دیگری نیز ایجاد کرده است. یکی از اینها ذخیرهٔ تأییدشدهٔ اورانیوم کمغنیشده است که فدراسیون روسیه در مرکز بینالمللی غنیسازی اورانیوم در آنگارسک، روسیه، نگهداری میکند. برنامهٔ «تضمین سوخت هستهیی» (NFA) بریتانیا برای خدمات غنیسازی (بدون انبار ذخیره) یکی دیگر از این امکانات است. آمریکا نیز ذخیرههای LEU خودش را دارد و اداره میکند.
شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی ابتکار مرکز بینالمللی غنیسازی اورانیوم (IUEC) را که رئیسجمهور روسیه در ژانویهٔ ۲۰۰۶ پیشنهاد داده بود در ۲۷ نوامبر ۲۰۰۹ (۶ آذر ۱۳۸۸) تصویب کرد. پس از اتمام مذاکرات با طرف روسی، مدیرکل آژانس و مدیرکل شرکت دولتی انرژی اتمی فدراسیون روسیه (روساتم)، در ۲۹ مارس ۲۰۱۰ (۹ فروردین ۱۳۸۹) توافقنامهای برای ایجاد ذخیرهٔ LEU برای عرضه به آژانس و از آن طریق عرضه به کشورهای عضو آژانس امضا کردند.
ذخیرهٔ تضمینشده در انبار این مرکز در شهر آنگارسک (۱۲۰ تن LEU تا ۴٫۹۵٪) در نوامبر ۲۰۱۰ تکمیل شد و در دسامبر ۲۰۱۰ (دی ۱۳۸۹)، پس از اولین بازرسی آژانس، این مرکز افتتاح شد. پس از اتمام تمام مراحل رسمی، توافقنامهٔ مارس ۲۰۲۰ در ۳ فوریه ۲۰۱۱ (۱۴ بهمن ۱۳۸۹) لازمالاجرا شد. از آن تاریخ به بعد، ذخیرهٔ LEU در آنگارسک برای کشورهای عضو آژانس در دسترس بوده است.
پروژهٔ «پناهگاه چندجانبهٔ غنیسازی» (Multilateral Enrichment Sanctuary Project, MESP) نیز ابتکار آلمان برای تضمین تأمین سوخت هستهیی است.
هدف این پروژه ایجاد «تأسیسات چندجانبهٔ غنیسازی اورانیوم» زیر نظارت آژانس بیالمللی انرژی اتمی و فراهم کردن دسترسی مطمئن و مقرونبهصرفه به خدمات چرخهٔ سوخت هستهیی برای کشورهایی است که توانایی ملی برای غنیسازی ندارند.
کشورهای شرکتکننده در این طرح، با استفاده از فناوریهای غنیسازی موجود، یک شرکت غنیسازی تجاری تشکیل میدهند. تأسیسات این شرکت در پناهگاه چندجانبهٔ غنیسازی (MES) خواهد بود که آژانس و کشور میزبان اداره میکنند. هدف این ساختار کاهش نفوذ سیاسی هر کشور دارندهٔ فناوری بر عملیات غنیسازی است.
این شرکت غنیسازی میتواند ذخیرهای از سوخت هستهیی نگهداری کند که در شرایط خاص در اختیار مدیرکل آژانس قرار میگیرد.
تأمین مالی بانک اورانیوم کمغنیشده
ایجاد و بهرهبرداری از بانک LEU آژانس بینالمللی انرژی اتمی بهطور کامل از طریق کمکهای داوطلبانه تأمین مالی میشود و هیچ تأثیری بر بودجهٔ عادی یا دیگر فعالیتهای آژانس ندارد. اهداکنندگان در مجموع ۱۵۰میلیون دلار برای ایجاد بانک و ادارهٔ آن به مدت دستکم ۲۰ سال کمک کردهاند.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی کمکهای زیر را برای ایجاد و مدیریت بانک دریافت کرده است:
- سازمان آمریکایی غیرانتفاعی ابتکار تهدید هستهیی (Nuclear Threat Initiative): ۵۰میلیون دلار آمریکا
- دولت آمریکا: ۴۹میلیون دلار آمریکا
- اتحادیهٔ اروپا: تا ۲۵میلیون یورو (شامل تعهد تا ۵میلیون یورو برای تأمین امنیت)
- امارات متحدهٔ عربی: ۱۰میلیون دلار آمریکا
- کویت: ۱۰میلیون دلار آمریکا
- نروژ: ۵میلیون دلار آمریکا
- قزاقستان: ۴۰۰,۰۰۰دلار آمریکا، بهعلاوهٔ کمکهای غیرنقدی، از جمله میزبانی بانک
کلیات نحوهٔ ارائهٔ خدمات
یک اصل کلیدی در کارکرد بانک LEU آژانس بینالمللی انرژی اتمی، بهعنوان سازوکار آخرین چاره برای تأمین سوختههستهیی، این است که نباید بازار تجاری را مختل کند. در دسترس بودن و بهرهبرداری از بانک LEU آژانس با حقوق کشورهای عضو آژانس برای تحقیق در حوزهٔ انرژی هستهیی، تولید این انرژی، و استفاده از این انرژی برای کاربردهای صلحآمیز تناقضی ندارد و با آن همخوان است.
هر کشور عضو آژانس که بهعلت اختلال در تهیهٔ سوخت هستهیی نیاز به خرید اورانیوم کمغنیشده از بانک LEU آژانس پیدا کند باید توافقنامهٔ معتبری در مورد رعایت جامع پادمانهای هستهیی با آژانس داشته باشد و شورای حکام آژانس هیچ ایراد و اشکالی به اجرای پادمانها در آن کشور عضو نداشته باشد.
پس از آنکه درخواستکننده پول سوخت مورد نیازش را به آژانس میدهد، و توافقهای قراردادی لازم صورت میگیرد، سیلندرهای هگزافلوراید اورانیوم با قطار به مقصد بعدی فرستاده خواهد شد. یکی از شروط این است که این سوخت نباید بیشتر از این غنیسازی شود.
در حال حاضر، کشورهای صاحب فناوری غنیسازی اورانیوم عبارتاند از آرژانتین، برزیل، چین، فرانسه، آلمان، هند، ایران، ژاپن، هلند، کرهشمالی، پاکستان، روسیه، کره جنوبی، بریتانیا، ایالات متحده، قزاقستان، بلژیک، ایتالیا، اسپانیا، سوئد، لیبی (متوقف شده)، آفریقای جنوبی (متوقف شده) اسرائیل.