هیثم الغیص، دبیرکل اوپک*، در وبسایت اوپک
مترجم: امید مجد
شنبه ۲۲ شهریور ۱۴۰۴
شصت و پنج سال پیش، رهبران دوراندیش پنج کشور در حال توسعه- عبدالله الطریقی از عربستان سعودی، خوان پابلو پرز آلفونزو از ونزوئلا، فؤاد روحانی از ایران، طلعت الشیبانی از عراق، و احمد سید عمر از کویت- در کنفرانس تاریخی بغداد که در روزهای ۱۰ تا ۱۴ سپتامبر ۱۹۶۰ [شهریور ۱۳۳۹] برگزاری شد، اوپک [سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت] را بنیان گذاشتند.
حال که به گذشته مینگریم، برخی ممکن است تأسیس اوپک را ناگزیر بدانند، اما این طور نبود. اعضای بنیادگذار این سازمان هر کدام با هدفها و انتظارها و اولویتهای متفاوتی وارد بغداد شدند، ولی همهٔ آنها تشخیص دادند که منافع مشترک آنها بیشتر از هر تفاوتی است که با هم دارند.
در آن زمان، محور اقتصاد این کشورهای در حال توسعه نفت بود، صنعتی که زیر سلطهٔ منافع قدرتمند خارجی در شکل شرکتهای نفتی بینالمللی پیشرو آن روزها بود. این کشورها در مورد چگونگی ادارهٔ صنایع نفتیشان یا چگونگی فروش نفت آنها در بازارهای جهانی هیچ قدرت تصمیمگیری نداشتند.
این وضعی بود که باید تغییر میکرد، زیرا سیستمی که برقرار بود این کشورها را از بهترین وسایل درآمدزایی که آنها برای تأمین کار و زندگی شهروندان و توسعهٔ اقتصادشان نیاز داشتند محروم میکرد. تأسیس اوپک بهواقع پیروزی همکاری، گفتوگو، و مصالحه بود که در ارادهٔ آهنین بنیانگذاران برای اعمال حقوق ملی در بهرهبرداری از منابع طبیعی بهمنظور توسعهٔ ملی و برای کمک به حفظ ثبات بازار، هم به نفع تولیدکنندگان و هم به نفع مصرفکنندگان، ریشه داشت.
همهٔ اینها را میتوان آشکارا در نخستین قطعنامهای دید که در نشست بغداد سازمان اوپک در سپتامبر ۱۹۶۰ تصویب شد. در این بیانیه آمده است: «هدف اصلی این سازمان وحدت سیاستهای نفتی کشورهای عضو و تعیین بهترین ابزار برای حفاظت از منافع کشورهای عضو، بهصورت جداگانه و جمعی، توجه لازم به منافع کشورهای تولیدکننده و نیز کشورهای مصرفکننده، و ضرورت تضمین درآمدی ثابت برای کشورهای تولیدکننده، تضمین تأمین کارآمد، اقتصادی، و منظم این منبع انرژی برای کشورهای مصرفکننده، و برگشت سرمایهٔ منصفانه به کسانی است که در صنعت نفت سرمایهگذاری میکنند.»
تأسیس این سازمان همچنین پلهای بود برای این کشورها- و دیگرانی که در دههٔ ۱۹۶۰ به آن پیوستند- که در مواجهه با مقاومت مداوم شرکتهای بزرگ نفتی، منافعشان را حفظ کنند. در مدتی کوتاه گامهای دیگری نیز برداشته شد، از جمله تصویب «اعلامیهٔ سیاست نفتی در کشورهای عضو» در ماه ژوئن ۱۹۶۸ [خرداد ۱۳۴۷]، که زمینهای شد برای توافقنامههای مهم دیگری در اوایل دههٔ ۱۹۷۰ [۱۳۵۰]، مانند بیانیهٔ تهران، طرابلس، ژنو ۱، و ژنو ۲. این نقاط عطف اقداماتی تعیینکننده در تنظیم مناسبات در صنعت نفت بود که به تعادل عادلانهتر بین منافع کشورهای تولیدکننده و مصرفکننده منجر شد.
با این حال، مانند همهٔ سازمانهای بینالمللی، این سازمان نیز از همان روزهای اول با فراز و نشیبهایی روبهرو بوده است. در واقع، صفحههای زیادی در مورد اوپک نوشته شده است، چه در تأیید آن و چه علیه آن، چه مستند و چه ذهنگرایانه، و حتی گواهی فوت اوپک نیز چند بار به غلط صادر شده است.
روشن است که دیدگاهی خاصی در مورد این سازمان و علیه آن وجود دارد که برخی از آنها ممکن است نتیجهٔ سوءتفاهم و برداشتهای غلط در مورد ماهیت واقعی اوپک و کشورهای عضو آن باشد. در برخورد با این دیدگاهها مهم است که به جهانی با وجود اوپک و بدون اوپک فکر کنیم و مزایایی را که این سازمان به ارمغان میآورد در نظر بگیریم.
بهعنوان مثال، در دو مقاله که در سال ۲۰۲۱ نوشته شدهاند بر اهمیت اوپک برای بازار نفت و اقتصاد جهانی تأکید شده است. یکی از آنها مقالهای است نوشتهٔ «مرکز پژوهش و مطالعات نفت شاه عبدالله» (KAPSARC)، با عنوان «ارزش ظرفیت اضافی اوپک برای بازار نفت و اقتصاد جهانی» که به بررسی میزان موفقیت اوپک در وظیفهٔ اعلامشدهاش برای تثبیت بازار نفت و پیامدهای آن برای اقتصاد جهان میپردازد. در این نوشته، ارزش سالانهٔ ظرفیت اضافی اوپک برای اقتصاد جهان به ۱۹۳٫۱میلیارد دلار آمریکا در سال ۲۰۱۹ برآورد شده است.
دومین مقاله نوشتهٔ «مؤسسهٔ مطالعات انرژی آکسفورد» است با عنوان «اوپک در شصت سالگی: جهان با و بدون اوپک». در این نوشته، دورهٔ ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۸ از لحاظ تاریخی بررسی و تحلیل و تأکید شده است که در نبود ظرفیت اضافی اوپک- بهویژه از طرف عربستان سعودی- هزینهٔ کمبود عرضه منجر به پیامدهای منفی فزایندهای برای تولید ناخالص داخلی جهانی در طول زمان میشود که در سال ۲۰۱۱ در حد ۱۸۵میلیارد دلار آمریکا بوده است. در مقاله تأکید شده است که اگر اوپک وجود نداشت، شوکهای عرضهٔ نفت بسیار بزرگتر و مداومتر میبود.
اهمیت ثبات بازار را در این واقعیت نیز میتوان دید که نفت تقریباً برای هر جنبهای از زندگی روزمره همچنان مادّهای حیاتی است. رفاه اجتماعی و رونق اقتصادی به نفت و فراوردههای نفتی بستگی دارد. بدون این مواد، خودروها و اتوبوسها و کامیونها از حرکت بازمیایستند، هواپیماها زمینگیر میشوند، بخش ساختوساز تقریباً میخوابد، تولید مواد غذایی ضربهای اساسی میخورد، و تولید کالاهای بهداشتی دشوار خواهد شد.
چشمانداز متحدکنندهٔ اوپک و هدفهای اصلی آن از همان سال ۱۹۶۰ در شش دهه و نیم گذشته هدایتکنندهٔ این سازمان بوده و اکنون ثابت شده است که همچنان معتبر و سنگپایه و شالودهٔ پایدار این سازماناند. امروز اوپک دوازده عضو دارد و بهعنوان بخشی جاافتاده از جامعهٔ بینالمللی انرژی و نظام چندجانبهٔ انرژی مورد احترام زیادی است. این سازمان در ۶ نوامبر ۱۹۶۲ [آبان ۱۳۴۱] در دبیرخانهٔ سازمان ملل متحد نیز ثبت شده است.
[اعضای کنونی اوپک: عراق، ایران، کویت، عربستان سعودی، ونزوئلا، قطر، اندونزی، لیبی، امارات متحدهٔ عربی، الجزایر، نیجریه، اکوادور، گابُن، گینهٔ استوایی، و کنگو]
علاوه بر این، اوپک طی سالها توسعه یافته و «گفتوگوهای بینالمللی انرژی» با مصرفکنندگان عمده، تولیدکنندگان غیر عضو اوپک، سازمانهای بینالمللی دیگر، و بسیاری از دیگرانی داشته است که در این صنعت منافعی دارند. این سازمان همچنین در همهٔ نشستهای زیستمحیطی و تغییرات آبوهوایی سازمان ملل متحد (COP، همایش طرفهای متعهد) که از بیش از سی سال پیش شروع شد شرکت کرده است و از این به بعد هم به شرکت در این همایشها ادامه خواهد داد.
جایگاه اوپک در همهٔ این سالها ارتقا یافته و به نامی آشنا در حوزهٔ انرژی تبدیل شده است. در اواخر سال ۲۰۱۶، زمانی که تعدادی از تولیدکنندگان غیر اوپک با انتشار «اعلامیهٔ همکاری» (DoC) به اوپک پیوستند و «اوپک پلاس» شکل گرفت- گروهی که بعداً در کمک به صنعت نفت و اقتصاد جهان برای غلبه بر پیامدهای عظیم همهگیری کووید-۱۹ نقشی محوری داشت- ارج و احترام اوپک افزایش یافت.
در نگاه به آینده، میبینیم که نفت در آینده همچنان مادّهای حیاتی باقی خواهد ماند. «چشمانداز جهانی ۲۰۲۵ نفت» که اوپک منتشر کرده است حاکی از آن است که تا سال ۲۰۵۰ تقاضای نفت به حدود ۱۲۳میلیون بشکه در روز افزایش خواهد یافت. این افزایش ناشی از این واقعیت است که با گسترش اقتصادها و جمعیت، جهان به انرژی بیشتری نیاز خواهد داشت. امنیت انرژی برای همه حیاتی است و بدون نفت این امنیت غیرقابل تصور است.
علاوه بر این، با توجه به اینکه میلیاردها نفر در کشورهای در حال توسعه همچنان دچار فقر انرژی خواهند بود، بسیار مهم است که به این موضوع بپردازیم که چگونه میتوان به شیوهای زیستپذیر و پایدار و با استفاده از همهٔ انواع انرژی به این رشد دست یافت، ضمن آنکه بین نیازهای مردم در ارتباط با رفاه اجتماعی و اقتصاد و محیطزیست بتوان تعادلی برقرار کرد. تمرکز باید بر رویکردی باشد که همهٔ انرژیها، همهٔ فناوریها، و همهٔ ملتها را در نظر داشته باشد.
درست مانند سال ۱۹۶۰، اوپک به رویکردهای مدبّرانه و واقعبینانه برای مقابله با فرصتهای و چالشهای پیش رو در ارتباط با انرژی اعتقاد دارد. در حالی که همهٔ ما مشتاق ترسیم مسیرهای مناسب برای انرژی آینده برای کشورها و ملتهای سراسر جهان هستیم، تلاش برای تثبیت بازار همچنان اولویت ماست.
گرچه پیشبینی آینده هرگز آسان نیست، تاریخ اوپک و افزایش تقاضای انرژی و نفت حاکی از آن است که به هر ادعایی در مورد کاهش اهمیت این سازمان، یا در واقع به هر پیشبینیای در مورد رسیدن به اوج تولید و مصرف نفت در دهههای آینده را باید با احتیاط برخورد کرد.
در این شصت و پنجمین سالگرد، میخواهم صمیمانهترین تشکر و تبریک را به همهٔ کشورهای عضو، رهبران محترم آنها، و نیز دیگر مقامها و کارکنان اوپک، چه در گذشته و چه در حال حاضر، تقدیم کنم که به تکامل سازمان به آنچه امروز میبینیم کمک کردهاند.
اوپک منبع ثبات بوده است و خواهد بود. اوپک مهرهای حیاتی در صحنهٔ صنعت انرژی است. اوپک صدایی است که بر اهمیت نفت و فراوردههای نفتی برای جهان در دهههای آینده تأکید دارد.
در حالی که شصت و پنجمین سالگرد تأسیس اوپک و موفقیتها و دستاوردهای گذشتهٔ آن را جشن میگیریم، مشتاقانه منتظر آیندهای هستیم که اوپک در آن اوپک ۶۵ سال دیگر و بیشتر حضور داشته باشد.
*وزیر امور خارجی پیشین کویت و از مدیران ارشد شرکت نفت کویت