اعتراضهای نپال، شهریور ۱۴۰۴ (عکس افزودهٔ اندیشهٔ نو است.)
الف. هوشیار*
چهارشنبه ۱۹ شهریور ۱۴۰۴
چکیده
در اوایل سپتامبر ۲۰۲۵ موجی از اعتراضهای گسترده در نپال شکل گرفت که در رسانهها به «اعتراضهای نسل زِد» Gen-Z protests معروف شده است. جرقهٔ اولیهٔ این اعتراضها تصمیم دولت به مسدودسازی و محدود کردن دسترسی به چند پلتفرم اجتماعی بزرگ (از جمله فیسبوک، اینستاگرام، واتساپ، یوتیوب، و X) بود، اما خشم عمومی ریشه در نارضایتی عمیقتر از فساد سیستماتیک، بیکاری جوانان، و احساس تبعیض (بهخصوص نسبت به فرزندان نخبگان «nepo-kids») داشت. اعتراضها را جوانان و دانشجویان سازماندهی و هدایت کردند که در مواردی به خشونت و درگیری با نیروهای انتظامی کشیده شد. گزارشهایی از کشته شدن دستکم ۱۹ تا ۲۵ نفر و مجروح شدن صدها نفر منتشر شده است. در پی این بحران، نخستوزیر استعفا کرد و ارتش برای برقراری نظم در خیابانها مستقر شد. (Reuters)
این گزارش بر اساس بازخوانی و تحلیل منابع خبری بینالمللی و محلی (Reuters, Guardian, AP, Al Jazeera, Kathmandu Post و گزارشهای میدانی) و همچنین نقلقولهای مستقیم دانشجویان و فعالان جوان تهیه شده است. در مواردی که در گزارشها آمار یا روایت متفاوتی ارائه شده است، هر جا که ممکن است آمار رسمیِ اعلامشدهٔ مقامات و پوشش رسانهای معتبر جداگانه ذکر شده است. برای بخش «نقلقولها» از مصاحبهها و جملههای مستقیم منتشرشده در روزنامهها استفاده شده است. (Reuters, The Guardian)
۱. پیشینه و محرک فوری اعتراضها
۱.۱. محرک بلافصل و مستقیم – «تحریم/مسدودسازی شبکههای اجتماعی»
دولت نپال اجرای مقررات جدید ثبت و نظارت بر پلتفرمها را دنبال میکرد و در اوایل سپتامبر ۲۰۲۵ دسترسی به چند پلتفرم محبوب را قطع یا محدود اعلام کرد. این اقدام بهسرعت اعتراضهای آنلاین را شعلهور ساخت و در عرض چند روز به تظاهرات خیابانی بزرگ در کاتماندو و شهرهای دیگر بدل شد. این مسئله جرقهٔ مستقیم شعلهور شدن این اعتراضها بود، اما نه علت ریشهای تظاهرات. (Reuters, Al Jazeera)
۱.۲. علتهای ساختاری و زمینهای
● فساد سیاسی و انتصابات فامیلی («nepotism / nepo-kids»): شمار زیادی از معترضان علاوه بر مخالفت با سانسور، علیه فساد گسترده و امتیازدهی به فرزندان نخبگان شعار میدادند. این محتوای اعتراضی در شبکههای اجتماعی و پلاکاردها دیده میشد. (Financial Times, Kathmandu Post)
● بیکاری جوانان و نبود چشمانداز شغلی: نرخ زیاد بیکاری و خروج نیروی کار از کشور از دیگر ریشههاست که خشم نسل جوان را شعلهور کرده است. (Politico)
۲. ساختار و نقش دانشجویان / نسل Z در سازماندهی
● ماهیت شبکهای و غیرمتمرکز: برخلاف اعتراضهایی که حزبهای سنتی سازمان میدهند، موج اولیهٔ اعتراضهای جاری فاقد رهبری رسمی بود و فراخوانها بیشتر از طریق ویدئوها، پیامهای وایرال (فراگیر)، و گروههای دانشجویی در پلتفرمهایی صورت میگرفت که هنوز در دسترس بودند یا از طریق VPN و پیامرسانهای جایگزین پخش میشد. (Reuters, Kathmandu Post)
● نقش رهبران نمادین و پیامهای وایرال (فراگیر) شده: مصاحبهها و گزارشها از جوانانی یاد میکنند که با تکگوییهای ویدئویی یا هشتگها بهسرعت پربازدید شدند و شبکهٔ فراخوان را گسترش دادند. برخی دانشجویان مستقیم گفتند که «ما آمدیم چون فساد از حد گذشته است» یا «این انقلاب ماست؛ اکنون نوبت ماست» (نمونهٔ نقلقول: Rohan Ansari). (The Guardian, Kathmandu Post)
۳. سیر زمانی تفصیلی رویدادها (روز به روز)
● اوایل سپتامبر ۲۰۲۵: دولت مقررات ثبت پلتفرمها را اعلام میکند و به آنها مهلت میدهد و پس از همکاری نکردن آنها، دسترسی به ۲۰–۲۶ پلتفرم محدود میشود. واکنشِ گستردهٔ آنلاین شکل میگیرد. (The Guardian, Reuters)
● ۸ سپتامبر ۲۰۲۵: تجمعهای عظیم در کاتماندو و چند شهر دیگر؛ تظاهرکنندگان تلاش کردند وارد ساختمان پارلمان شوند، درگیری با پلیس شدت گرفت، نیروهای انتظامی از گاز اشکآور و گلولههای لاستیکی (و بنا بر برخی گزارشها مهمات واقعی) استفاده کردند؛ رسانهها از دستکم ۱۹ کشته خبر دادند. (Reuters, The Guardian)
● ۹–۱۰ سپتامبر ۲۰۲۵: تظاهرات به خشونت بیشتری کشیده شد، ساختمانها و برخی نهادها طعمهٔ آتش و خرابکاری شدند، نخستوزیر استعفا داد، و ارتش/نیروهای نظامی برای بازگرداندن نظم وارد عمل شد. حالت تعلیق و منع آمدوشد در پایتخت اعلام شد. آمارهای اولیهٔ تلفات انسانی و مجروحان در رسانهها متفاوت بود (۱۹ تا ۲۵ کشته؛ صدها مجروح). (Reuters)
۴. هزینهٔ انسانی، حقوق بشر، و واکنشها
● آمار تلفات انسانی و مجروحان: گزارشهای اولیه در منابع خبری متفاوت است؛ Reuters و Guardian حداقل ۱۹ کشته گزارش دادهاند و برخی منابع محلی و بینالمللی ارقامی نزدیک به ۲۵ یا بیشتر گزارش کردهاند؛ بیش از صدها نفر نیز مجروح شدهاند. وضع بیمارستانها زیر فشار کاری گزارش شده است. (Reuters, Kathmandu Post)
● اتهام استفادهٔ نامتناسب از زور: گروههای مدافع حقوق بشر و برخی خبرنگاران از استفادهٔ خشونتآمیز نیروهای امنیتی خبر دادهاند و خواستار تحقیق مستقل شدهاند. معترضان نیز از موارد سرکوب اساسی سخن گفتهاند. (Al Jazeera, Kathmandu Post)
● واکنش بینالمللی: دولتهای منطقهای (از جمله هند) و نهادهای بینالمللی خواهان خویشتنداری و گفتوگو شدهاند؛ پوشش رسانهای بینالمللی چشمانداز این بحران را بهسرعت گسترش داده است. (Politico)
۵. تحلیل سیاسی و سناریوهای احتمالی
سناریوی اول – مصالحه و انتقال کنترل
فشار خیابانی همراه با واکنش منطقی نخبگان و میانجیگری (رئیسجمهور، رهبران غیرحزبی، چهرههای قضایی) میتواند به حکومتی موقت یا انتقالی منجر شود. در این حالت، اصلاحات در کنترل شبکههای اجتماعی و وعدههای ضدّفساد محتمل است. (Reuters)
سناریوی دوم – سرکوب و تثبیت اقتدار
در صورت تداوم درگیری و اصرار نهادهای امنیتی یا ارتش بر اعمال زور، امکان سرکوب وجود دارد که به کاهش موقت اعتراضها، اما تضعیف بلندمدت مشروعیت نهادها منجر میشود. گزارشهای اولیه از استقرار ارتش و مقررات منع آمدوشد حاکی از تمایل به کنترل سختگیرانه است. (Reuters)
سناریوی سوم – نبرد فرسایشی و بیثباتی طولانیمدت
اگر میانجیگری ناکارآمد باشد و اعتراضهای ریشهدار ادامه یابد، کشور در دورهای از بیثباتی طولانی قرار میگیرد که پیامدهای اقتصادی و اجتماعی وخیمی خواهد داشت (سرمایهگذاری کم، تعطیلی موقت خدمات، موج مهاجرت نیروی کار). (Financial Times)
نتیجهگیری
جنبش Gen-Z در نپال فراتر از اعتراض بر سر قطع شبکههای اجتماعی است. این حرکت مجاری عصبیِ نارضایتیِ نسلی از فساد، نبود فرصت، و تبعیض را فعال کرده است. نحوهٔ پاسخدهی نهادهای رسمی (مصلحت، سرکوب، یا ترکیبی) مسیر سیاسی نپال را در ماهها و سالهای آتی تعیین خواهد کرد.
* این گزارش بر اساس دادههای منابع خبری و بازتابهای دانشجویی منتشرشده تا ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۵ و به کمک چتجیپیتی تهیه شده است.
منابع زیر بهترتیب استفاده در متن ذکر شدهاند. برای مطالعهٔ دقیقتر هر پرونده روی نام مرجع کلیک کنید.
1. Reuters — «Soldiers guard Nepal’s parliament, patrol streets after two days of deadly protests».
2. Reuters — «Nineteen killed in Nepal in ‘Gen Z’ protest over social media ban».
3. The Guardian — «’This is our revolution. It’s our turn now’: Nepal’s ‘Gen Z protesters’ speak out against corruption».
شامل نقلقولهای میدانی از دانشجویان
4. AP News — «Nepal’s army tries to restore order as protesters seek former chief justice as interim leader».
5. Al Jazeera — «Nepal Gen Z protests amid social media ban, clashes kill 19: All to know».
6. The Kathmandu Post
چند گزارش میدانی و تحلیلی دربارهٔGen-Z uprising و مصاحبه با دانشجویان
7. Financial Times / Politico
تحلیلهای تکمیلی و گزارش از نقش ارتش و پیامدهای منطقهای
8. YouTube
مجموعهای از ویدئوها و پستهای رسانههای اجتماعی و گزارشهای ویدئویی از صحنهٔ اعتراضها که در گزارش به آنها اشاره شده است.