تصویر ساختهٔ هوش مصنوعی است
الف. هوشیار – اندیشهٔ نو
یکشنبه ۱۶ شهریور ۱۴۰۴
فضا یا سپهر (Space، برای نمونه فضاهای عمومی شهری) از منظر لوفور ظرف خنثی نیست، بلکه عرصهای اجتماعی است که در روابط قدرتِ حاکم (سرمایهداری) تولید و بازتولید میشود. بنابراین، هر انقلاب ریشهای نمیتواند صرفاً به تغییر نهادهای سیاسی اکتفا کند، بلکه باید پروژهای برای «تولید فضایی متفاوت» باشد. این مقاله با بررسی آرای هانری لوفور (Henri Lefebvre)، فیلسوف و جامعهشناس مارکسیست فرانسوی، در باب مفهوم فضا و رابطهٔ ذاتی آن با امر انقلابی و بهویژه توضیح «تریاد فضایی» او بر این نظر است که «فضای انقلابی» در لحظهٔ تصاحب فضا از جانب مردم و در تقابل «فضای زیسته» با «فضای شناختهشده» حاکم متولد میشود.
مقدمه: فضا از نظر لوفور چیست؟
برای درک نظریهٔ لوفور باید تعریف سنّتی از فضا را کنار بگذاریم. در نگاه رایج، فضا چیزی است عینی، خنثی، ایستا، و از پیش موجود، مانند ظرفی خالی که کنشهای اجتماعی در آن رخ میدهد. اما لوفور در اثرش «تولید فضا» (La production de l’espace, ۱۹۷۴)، میگوید که «فضا یک محصول اجتماعی است».
به بیان سادهتر، فضا را جامعه، روابط تولید، مناسبات قدرت، ایدئولوژی مسلط، و زندگی روزمره میسازد. شکل شهرها، طراحی خیابانها، تقسیمبندی مناطق مسکونی و تجاری، وجود حومهها و مراکز خرید، همه و همه بازتابی از منطق حاکم سرمایهداری است که هدفش بازتولید خودش از طریق سازماندهی فضاست. بنابراین، فضا هرگز بیطرف نیست، بلکه پدیدهای سیاسی است.
چارچوب نظری: تریاد فضایی لوفور
لوفور برای تحلیل فضا یک مدل سهبعدی یا «تریاد» (Triade) ارائه میدهد. هر فضایی همزمان از این سه بُعد تشکیل شده است:
۱. فضای ادراکشده (L’espace perçu): این مفهوم به بُعد فیزیکی و ملموس فضا اشاره دارد. این بُعد شامل شبکههای خیابانی، زیرساختها، ساختمانها، و کلیهٔ امور قابل اندازهگیری است. این بُعد عرصهٔ کار و تولید است.
۲. فضای شناختهشده (L’espace conçu): این بُعد به بازنمایی فضا توسط معماران، برنامهریزان شهری، سرمایهداران، و حکومتها میپردازد. اینجا فضا «طراحی» میشود تا منطق حکومت، سلطه، و سود را اعمال کند. این فضا ساکنانش را به «مصرفکنندگان» منفعل تبدیل میکند.
۳. فضای زیسته (L’espace vécu): این بُعد به تجربهٔ روزمرهٔ ساکنان از فضا مربوط میشود. این فضا عرصهٔ تخیّل، احساسات، اعتراض، تصاحب، و خلق معناهای جدید توسط کاربران فضاست. این بُعد قابلیت و امکان مقاومت در برابر «فضای شناختهشده» را در خود دارد.
فضا و انقلاب: تولد «فضای متفاوت»
از این چارچوب است که نظریهٔ لوفور دربارهٔ انقلاب سر برمیآورد. از نظر او، انقلاب فقط رخدادی سیاسی نیست، بلکه «انقلاب فضایی» (Révolution spatiale) است. انقلاب واقعی زمانی رخ میدهد که «فضای زیسته» (بُعد سوم) علیه سلطهٔ «فضای شناختهشده» (بُعد دوم) قیام کند و آن را دگرگون سازد.
لوفور در کتاب «انقلاب شهری» (La révolution urbaine, ۱۹۷۰) مینویسد که کانون مبارزهٔ طبقاتی در دوران معاصر دیگر صرفاً کارخانه نیست، بلکه شهر است. شهر عرصهٔ اصلی تولید و بازتولید روابط سرمایهداری است، بنابراین باید عرصهٔ اصلی مبارزه نیز باشد.
«فضای انقلاب» از نظر لوفور دو معنا دارد:
۱. انقلاب در فضا (Revolution in Space): استفاده از فضاهای فیزیکی موجود (میدانها، خیابانها) بهعنوان صحنهٔ مبارزه و درگیری.
۲. انقلاب فضا (Revolution of Space): دگرگونی رادیکال خودِ ساختار فضایی جامعه. هدفِ انقلاب نابود کردن فضای کهن و تولید «فضایی متفاوت» است.
این فضای متفاوت فضایی است که:
● بر پایهٔ «حق به شهر» (Le droit à la ville) بنا شده است، حقی که برای همهٔ مردم امکان مشارکت فعال در ساختن شهر و بهرهمندی از زندگی شهری را فراهم میآورد،
● تمایزهای تحمیلی بین فضای خصوصی و عمومی در آن کمرنگ میشود،
● فضا برای «جشن» (la fête)، تجمعهای خودجوش، و خلاقیت اجتماعی باز است،
● زندگی روزمره از قید کالایی شدن و یکنواختی سرمایهدارانه رها میشود.
نتیجهگیری
هانری لوفور با ارائهٔ نظریه «تولید فضا» درک ما از رابطهٔ بین فضا و قدرت و جامعه را دگرگون کرد. از دیدگاه او، فضا عرصهٔ نبرد ایدئولوژیها و مناسبات قدرت است. بنابراین، برنامهٔ انقلابی نمیتواند بدون تصاحب و بازتعریف رادیکال فضاها به سرانجام برسد. انقلاب واقعی باید بتواند «فضای شناختهشده» سرمایهداری را در هم بشکند و «فضای زیسته» جدید، دموکراتیک، و انسانی تولید کند، فضایی که در خدمت نیازهای واقعی مردم باشد، نه انباشت سرمایه.
منابع:
۱. «فضا، تفاوت، زندگی روزمره»، هانری لوفور، ترجمهٔ افشین خاکباز، انتشارات تیسا
۲. «بقای سرمایهداری»، هانری لوفور، ترجمهٔ آیدین ترکمه، انتشارات تیسا
۳. «درآمدی بر تولید فضا»، هانری لوفور، نوشتهٔ آیدین ترکمه انتشارات تیسا
4. Lefebvre, H. (1974). La production de l’espace. Paris: Éditions Anthropos. ( The Production of Space, 1991, Blackwell)
5. Lefebvre, H. (1968). Le droit à la ville. Paris: Éditions Anthropos. ( Right to the City, in Writings on Cities, 1996, Blackwell)
6. Lefebvre, H. (1970). La révolution urbaine. Paris: Gallimard. (The Urban Revolution, 2003, University of Minnesota Press)
7. Lefebvre, H. (1947/1958). Critique de la vie quotidienne. Paris: L’Arche. (Critique of Everyday Life, 1991, Verso)
8. Merrifield, A. (2006). Henri Lefebvre: A Critical Introduction. New York: Routledge.
9. Schmid, C. (2008). “Henri Lefebvre’s Theory of the Production of Space: Towards a Three-Dimensional Dialectic”. In Space, Difference, Everyday Life: Reading Henri Lefebvre (pp. 27-45). New York: Routledge.