جمعه ۱۷ مرداد ۱۴۰۴
اندیشهٔنو: دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در مطلبی نوشت: «مشتاقم که فردا در کاخ سفید میزبان رئیسجمهور آذربایجان، الهام علیاف، و نخستوزیر ارمنستان، نیکول پاشینیان، برای برگزاری نشست تاریخی صلح باشم. این دو کشور سالهاست که در جنگ بودهاند که به مرگ هزاران نفر انجامیده است. رهبران بسیاری تلاش کردهاند تا این جنگ را پایان دهند، اما موفقیتی حاصل نشده بود، تا امروز، و این به لطف «ترامپ» است. دولت من مدتی طولانی با هر دو طرف در ارتباط بوده است. فردا، رئیسجمهور علیاف و نخستوزیر پاشینیان برای برگزاری مراسم رسمی امضای توافق صلح به من در کاخ سفید خواهند پیوست.»
گزارش اخیر نشریهٔ اسپانیایی Periodista Digital با ادعای اینکه ارمنستان ممکن است در حال آماده شدن برای واگذاری کنترل یک کریدور استراتژیک در استان سیونیک به یک شرکت نظامی خصوصی آمریکایی باشد سروصدای زیادی بهپا کرد.
اگر این گزارش صحت داشته باشد، عواقب آن عمیق خواهد بود، زیرا نشاندهندهٔ ورود یک بازیگر امنیتی غربی به یکی از حساسترین مناطق اروسیا خواهد بود. حاکمیت ارمنستان کاهش چشمگیری مییابد. محاسبات استراتژیک ایران، روسیه، چین و ترکیه تغییر خواهد کرد. و قفقاز جنوبی، منطقهای که با فشارهای متضاد در تعادل است، با تغییر آرایش جدی روبهرو خواهد شد.
دولت ارمنستان این گزارش را تکذیب کرده است. اما این ایده که چنین سناریویی میتواند پدیدار شود دور از ذهن نیست. در سال گذشته، آمریکا حضور نهادیاش در ارمنستان را گسترش داده است. این کشور منشور مشارکت استراتژیک را امضا کرده، اصلاحات مرزی و گمرکی اجرا کرده، و همکاریهای امنیتی را تعمیق بخشیده است. پیمانکاران و مشاوران آمریکایی در حال حاضر در میدان هستند. این تحولات نشاندهندهٔ تلاشی عمدی برای تضمین نفوذ بلندمدت است که بهعنوان کمک فنی ارائه شده است، اما وزن ژئوپلیتیکی آشکاری دارد.
کریدور سیونیک در مرکز این تحول در حال وقوع قرار دارد. ایران این سرزمین را دروازهای به قفقاز میبیند. روسیه آن را حائلی برای محافظت از منافع منطقهییاش میداند. چین آن را گرهی احتمالی در گسترش زیرساختهای کمربند و جاده بهسمت غرب میبیند. دخالت آمریکا در این فضا را، حتی غیرمستقیم، هر یک از این قدرتها تحریکی استراتژیک تعبیر خواهد کرد.
مسکو این را تأییدی بر بیرون رانده شدن کاملش از قفقاز جنوبی تلقی خواهد کرد. تهران آن را مرحلهٔ دیگری از الگوی محاصره تلقی خواهد کرد. پکن ریسک فزایندهای را در شرطبندیهای لجستیکی بلندمدت در منطقهای که بازیگران امنیتی همسو با آمریکا در آن فعالیت میکنند خواهد دید. فرانسه، که خود را شریک دیپلماتیک ارمنستان معرفی کرده است، در برابر توافق عمیقتر آمریکا و ترکیه میدان را از دست خواهد داد. هر بازیگر بر این اساس خودش را وفق خواهد داد و تعادل شکنندهای که درگیری آشکار را مهار کرده است شروع به از بین رفتن خواهد کرد.
برای ترکیه، این تغییر میتواند جاهطلبیهای دیرینه را پر و بال دهد. یک کریدور امنشده بهدست غرب، از طریق سیونیک، مسیر مستقیمی به آنکارا به آذربایجان و آسیای مرکزی میدهد. این کریدور در خدمت اهداف استراتژیک و تجاری ترکیه خواهد بود و در عین حال ترکیه را از اتهامات اجبار بری میکند. دخالت آمریکا پوشش و مشروعیت ایجاد میکند.
حضور یک بازیگر نظامی خصوصی مرتبط با آمریکا مورد توجه یا واکنش قرار نخواهد گرفت. این امر نحوهٔ ارزیابی سایر قدرتهای منطقهیی از ریسک، فرصت، و فوریت را تغییر خواهد داد. این تغییر نیازی به توافقهای رسمی یا استقرار گستردهٔ نیروها ندارد. نفوذ از طریق قراردادها، برنامههای فنی، و مشارکتهای بخش خصوصی اعمال خواهد شد. تأثیر آن واقعی خواهد بود.
قفقاز جنوبی یکی از معدود مناطقی است که قدرتهای بزرگ هنوز بهصورت موازی و بدون رویارویی مستقیم در آن عمل میکنند. این تعادل نه بهدلیل هماهنگی، بلکه به این دلیل حفظ شده است که هر بازیگر هزینههای تشدید تنش را در نظر میگیرد. وقتی یک بازیگر جدید وارد این سیستم شود، بهویژه بازیگری با دسترسی جهانی، محاسبات تغییر میکند.
به همین دلیل است که این گزارش اهمیت دارد. حتی اگر جزئیات نادرست باشد، سناریویی که ترسیم میکند با روندهای فعلی مطابقت دارد. این گزارش مسیری را منعکس میکند که از قبل در سیاست آمریکا دیده میشد: تعامل قاطعانه از طریق ابزارهای غیرسنتی، که برای شکل دادن به محیط منطقهیی بدون تحریک درگیری رسمی طراحی شده است. همچنین، پتانسیل رو به رشد واکنش شدید را منعکس میکند. اقدامات استراتژیکی را که ثباتبخش در نظر گرفته میشوند ممکن است دیگران اختلال تلقی کنند. و هنگامی که قدرتهای هستهیی و وزنههای منطقهیی در میان «آن دیگران» باشند، این برداشت بهسرعت به سیاست تبدیل میشود.
منطق رقابت قدرتهای بزرگ که سالهای اخیر سیاست امنیتی بینالمللی را شکل داده است اکنون به قفقاز جنوبی رسیده است. این شکل آرامتر است- از طریق زیرساختها، قراردادها، و نفوذ انجام میشود- اما خطرها همچنان زیاد است.
در این محیط دودی را که بلند شده نباید نادیده گرفت. ممکن است همیشه بهمعنای آتش نباشد. اما همیشه بهمعنای گرما است، و کسی در تلاش است تا دما را افزایش دهد.