یکشنبه ۱۲ مرداد ۱۴۰۴
محمدحسین موسوی در گزارشی در شرق در مورد ثبتنام دانشآموزان افغانستانی پس از تغییرات اساسی در آییننامهٔ جدید آموزش و پرورش مینویسد: «ما خانوادهای داریم که چهار خواهر و برادر هستند. یکی کلاس هفتم است، یکی چهارم، یکی یازدهم و یکی هم ترک تحصیل کرده. کلاس چهارمی و هفتمی را گفتند بههیچوجه ثبتنام نمیکنیم. کلاس یازدهمی را مدیر مدرسه گفته بهعلت درس و نمرات خوبش اگر تا مرداد رد مرز نشد، من ثبتنامش میکنم».
این روایت چند نفر از هزاران کودکی است که در این روزها حق تحصیلشان در هالهای از ابهام قرار گرفته است. نمیدانند از مهر باید به مدرسه بروند یا خیر. کودکان افغانستانی یکی از اصلیترین و مهمترین قربانیان سیاست بازگشت گستردهٔ مهاجراناند. این کودکان، که بیشترشان زادهٔ ایراناند یا در سن کم به ایران آمدهاند، در سالهای گذشته مدرسه رفتهاند، رؤیاپردازی کردهاند، درس خواندهاند، حالا با خطر «رد مرز» مواجهاند که مساوی با پایان یافتن رؤیای تحصیل برای بسیاری از آنهاست.
آییننامهٔ امسال ثبتنام دانشآموزان اتباع خارجی در مدرسهها با هر سال دیگر متفاوت است. یکی از مهمترین تفاوتها هم تغییر مسئولیت از سازمان ملی مهاجرت به وزارت کشور است. در سال ۱۴۰۳، سازمان ملی مهاجرت با سامانهٔ یکپارچهٔ اتباع فرایند ثبتنام را هدایت میکرد، اما حالا، با تمرکز مدیریت در وزارت کشور، نقش دفاتر خدمات اتباع خارجی (کفالت) پُررنگتر شده و فرایندها سختگیرانهتر بهنظر میرسد.
نکتهٔ دیگر محدودیت در پذیرش مدارک افغانستانیهاست. سال گذشته، اتباع خارجی با مدارکی مانند کارت آمایش، گذرنامه با روادید معتبر، دفترچهٔ اقامت یا حتی برگهٔ سرشماری میتوانستند در مدرسه ثبتنام کنند. در مواردی، دانشآموزان فاقد مدارک هویتی با تعهد کتبی والدین بهطور موقت پذیرش میشدند. در حالی که در آییننامهٔ ۱۴۰۴ این انعطاف بهشدت کاهش یافته است. اکنون فقط مدارک معتبر شامل کارت شناسایی تبعهٔ خارجی، گذرنامه با روادید الکترونیکی، یا دفترچهٔ اقامت است.
حتی به دانشآموز برگهٔ امتحانی ندادند
افخم صباغ، فعال حقوق کودکان مهاجر، وضع دشوار ثبتنام دانشآموزان افغانستانی را اینگونه توصیف میکند: «ما دانشآموزانی داشتیم که حتی به آنها اجازه ندادند برگهٔ امتحانی داشته باشند. این برخوردها از قبل هم دیده میشد، اما حالا با تشدید اخراج مهاجران افغانستانی بیش از پیش اتفاق میافتد.»
هدی مقدم، یکی دیگر از فعالان حقوق کودک که در استان البرز مشغول به کار است، به سلیقهای بودن و آزادی عمل مدیران مدارس در ثبتنام دانشآموزان مهاجران افغانستانی اشاره میکند: «بهنظر میرسد رویهٔ یکپارچهای وجود ندارد و رویکرد سلیقهای که یکی دو سال اخیر در ثبتنام بچههای افغانستانی وجود داشته، با توجه به وضعیت اجتماعی فعلی تشدید پیدا کرده است.»
سهیلا بابایی هم میگوید: «خانوادهها و کودکان میترسند با مراجعه به مراکز دولتی، از جمله مدارس، وارد فرایند بازگشت و رد مرز شوند.»
او تأکید میکند که کودکان افغانستانی از هیچ حمایت قانونی بر اساس کنوانسیون حقوق پناهندگان برخوردار نشدهاند: «کودکانی که پس از آمدن طالبان به ایران مراجعه کردهاند، در دو سال گذشته تحت پوشش قرار نگرفتهاند.»
خودکشی و فرار از خانه دختران افغانستانی
محرومیت از تحصیل فشارهای روانی شدیدی بر کودکان مهاجر وارد کرده است. افخم صباغ، فعال حقوق کودکان مهاجر، از وضع کودکان متولد در ایران میگوید: «ما دخترانی ۱۲ و ۱۳ساله داریم که در ایران به دنیا آمدهاند و حالا رد مرز شدهاند و در سن ورود به نوجوانی، مجبور به ورود به کشوری شدهاند که هیچ آشنایی با آن ندارند. این بزرگترین ظلم است که بگوییم شما به اینجا تعلق ندارید و باید بروید به یک فرهنگ دیگر که در آن حتی حق تحصیل ندارید.» او از موارد خودکشی و فرار از خانه بهدلیل این فشارها خبر میدهد: «فشارهای روحی و روانیای که این روزها بر این افراد وارد شده، تبعات زیادی داشته است».
او با تأکید بر این فشارهای روانی به خودکشی یک دختر ۱۸ساله اشاره میکند: «ما دختری داشتیم که ۱۸ سالش بود و از سن پایین به ایران آمده بود و تا همین چند وقت پیش هم از بچههایی بود که در مدرسه درس میخواند. اما پس از اعلام دستور خروج به او و مادربزرگش که با هم زندگی میکردند، بهعلت فشار روانی حاصل از تغییر ناگهانی مسیر زندگی که برای خود ترسیم کرده بود، متأسفانه خودکشی کرد که البته ناموفق بود و در نهایت نیز به افغانستان بازگردانده شد.»