Recently updated on جولای 31st, 2025 at 02:52 ق.ظ
الف. هوشیار- برای اندیشهٔ نو
سهشنبه ۷ مرداد ۱۴۰۴
مقدمه
در تاریخ جنبشهای انقلابی و تحولات سیاسی قرن بیستم، معدود تصمیمهایی بهاندازهٔ امضای پیمان برست-لیتوفسک در دولت بلشویکی روسیه در مارس ۱۹۱۸ بحثبرانگیز بوده است. ولادیمیر لنین، رهبر انقلاب روسیه، این تصمیم را بهرغم مخالفت گستردهٔ درونحزبی گرفت و با صراحت از آن دفاع کرد. از منظر لنین، صلح با آلمان حتی در شرایط تحمیلی خفتبار خیانت نبود، بلکه تاکتیکی آگاهانه برای حفظ انقلاب بود.
در زمانهای که بسیاری از دولتها بهسوی تشدید رقابتهای نظامی و جنگهای نیابتی میروند، بازخوانی استدلالهای لنین از جانب فعالان انقلابی ضرورتی اجتنابناپذیر است، بهویژه وقتی با دولتی نظامیگرا و سرکوبگر روبهرو باشیم که دائم در بحرانآفرینیهای منطقهای مشارکت میکند و منابع کشور را بهسوی اقتصاد نظامی ناکارآمد سوق میدهد. دیدگاه لنین دربارهٔ صلح میتواند الگویی برای خروج از بنبست نظامیگری و حرکت بهسوی سیاستی صلحمحور باشد.
عقلانیت انقلابی لنینی در برابر خیالپردازی جنگطلبانه
لنین در مقالهها و سخنرانیهای متعدد، از جمله در «صلح یا جنگ؟» و در کنگرهٔ حزب بلشویک، توضیح داد که صلح برست-لیتوفسک ضرورت انقلابی و نه شکستی سیاسی است. او با صراحت میگفت:
«انقلابی واقعی کسی است که نمیخواهد با شعارهای بلندپروازانه ارتش شکستخورده را به کشتن بدهد، بلکه بهاندازهٔ کافی شهامت دارد که عقبنشینی کند و نیرویش را حفظ کند.»
این موضعگیری نشانهٔ عقلانیت واقعگرایانه در سیاست رادیکال است. لنین با مخالفت قاطع با سیاست «جنگ انقلابی»، که تروتسکی و بوخارین از آن دفاع میکردند، بر این نکته تأکید میکرد که ادامهٔ جنگ بدون ابزار و آمادگی نظامی نهتنها غیرواقعی است، بلکه زمینهٔ نابودی کشور را فراهم میکند.
عقبنشینی خیانت نیست
در فضای امروز شاهدیم که سیاستورزان و دولتها اغلب عقبنشینی از موضع سختگیرانهٔ نظامی را نوعی ضعف یا تسلیم قلمداد میکنند و زیر پوشش «تأمین امنیت ملی»، «دفاع از میهن در برابر تجاوز خارجی»، «مبارزه با امپریالیسم»، و «حفظ تمامیت ارضی» فعال مایشاء پروژههای نظامی جهانی یا منطقهای میشوند. از دید لنین، این درک نادرستی از تاکتیک سیاسی و زمانبندی مبارزه است. او میگفت:
«ما باید یاد بگیریم چگونه در موقع مناسب عقبنشینی کنیم، همانگونه که باید یاد بگیریم چگونه حمله کنیم.»
بر همین اساس، او صلح را نه تسلیم در برابر امپریالیسم آلمان، بلکه مانوری ضروری برای نگهداشت دستاوردهای انقلاب میدانست و معرفی میکرد.
درسهایی برای امروز
در جهان امروز شاهد بازگشت گفتمانهای جنگطلبانه در قالب رقابت قدرتها، تقویت پیمانهای نظامی، و تشدید بحرانهای منطقهای هستیم. با این حال، تجربهٔ تاریخی لنین و صلح برست-لیتوفسک نشان میدهد که حتی در دل دشمنیهای جهانی، صلح میتواند انتخابی عقلانی و انقلابی باشد. در شرایطی که:
● مردم روزبهروز فقیرتر میشوند و از جنگ و هزینههای آن خستهاند؛
● منابع عمومی صرف تسلیحات و جریانهای ارتجاعی پیشبرندهٔ سیاستهای نظامیگرایانه میشود و نه رفاه مردم؛
● تهدید جنگهای خانمانسوز تمامعیار نظیر جنگ جهانی اول و دوم دوباره در افق دیده میشود؛
نقش نخبگان سیاسی و روشنفکران بازسازی تصور عمومی از «صلح» است، که نه ضعف، بلکه خرد سیاسی است.
نتیجهگیری
لنین با امضای پیمان برست-لیتوفسک نشان داد که انقلابی الزاماً کسی نیست که همیشه بر طبل جنگ میکوبد و شعارهای بهظاهر انقلابی میدهد، بلکه کسی است که میداند کِی باید به جنگ بیندیشد و کِی باید صلح را ترویج کند. در جهانی که درگیر بحرانهای پیدرپی نظامی است، پذیرش صلح نه عقبنشینی از عدالت، بلکه پیششرط حفظ آن است. این آموزهٔ لنین همچنان در عصر ما اعتبار دارد: صلح آگاهانهترین شکل مبارزه در زمانهای است که جنگهای بی پایان و اقتصاد جنگی حاصل از آن به بخش بزرگی از غارت مرگبار سرمایه داری جهانی تبدیل شده است.