May James/SOPA Images/Getty Images
نوشتهٔ یانیس واروفاکیس در Project Syndicate، ۲۹ مه ۲۰۲۵ (۸ خرداد ۱۴۰۴)
ترجمهٔ حبیب مهرزاد – برای اندیشهٔ نو
چهارشنبه ۱۴ خرداد ۱۴۰۴
به نظر میرسد دو نظام پولی موازی در حال ظهور است، یکی مبتنی بر پولهای رایج دولتی که در چین و هند و شاید منطقهٔ یورو منتشر میشود و دیگری شامل پول خصوصی که زیر سلطهٔ فزایندهٔ استیبلکوینهای۱ وابسته به دلار است. مدیران بانکهای مرکزی تنها کسانی نیستند که باید نگران باشند.
نشستهای بهاری صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی معمولاً آرام و بیسروصدا و فراموششدنیاند. اما امسال این طور نبود. چند مدیر بانک مرکزی با حس وحشت درونی به وطن بازگشتند. علت؟ شبح ترسناک «قانون جینیوس» (GENIUS)۲، لایحهٔ [مربوط به تنظیم مقررات] استیبلکوین که در پی فرمان اجرایی رئیسجمهور دونالد ترامپ در 6 مارس ۲۰۲۵ [۱۶ اسفند ۱۴۰۳] برای ایجاد صندوق ذخیرهٔ استراتژیک ارزهای دیجیتال برای تصویب به کنگرهٔ ایالات متحد آمریکا رفته است.
بانکهای مرکزی تا کنون ارزهای رمزنگاریشده را مزاحمی میدیدند که خوشبختانه ظرفیت ایجاد گسست جدّی در نظامهای پولی زیر نظرشان نداشت. اما حالا فکر میکنند که تیم ترامپ قصد دارد از ارزهای رمزنگاریشدهٔ وابسته به دلار در بخشی از استراتژیاش برای بازسازی نظام پولی جهانی استفاده کند (و البته در این روند پول کلانی هم به جیب جناب رئیس و خانوادهاش ریخته شود).
چیزی که خاطر مدیران بانکهای مرکزی را در بهار امسال آشفته کرد پیامدهای این سیاست بود: فروپاشی عمدی و آشفتهٔ نظم پولی قرن بیستم، که در آن بانکهای مرکزی در مقام تنها معماران پول سلطنت میکردند. گرچه «قانون جینیوس» استیبلکوینهای خصوصی را مجاز میداند، لایحهٔ دیگری وجود دارد که فدرال رزرو [بانک مرکزی] آمریکا را از انتشار ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC)۴ منع میکند و در نتیجه توکِنهایی [داراییهای دیجیتال] را که شرکتها منتشر میکنند بهعنوان نگهبان جدید هژمونی دلار برمیگمارد.
این نوآوری نیست، بلکه تصاحب خصمانهٔ عرضهٔ پول است. استیبلکوینها بدون اینکه مشمول هیچ مقررات جدّیای باشند، نه پایدارند و نه صرفاً جایگزینی برای پرداخت دلاری. استیبلکوینها اسب تروایی برای خصوصیسازی پولاند.
بانک مرکزی اروپا خطر را میبیند. اگر اوراق بهادار به سمت بلاکچین برود و اوراق قرضه، سهام، و مشتقات توکِنی شوند، در آن صورت تسویهحساب باید انجام شود. راهحل بانک مرکزی اروپا «یوروی توکِنیشده» است که تضمین میکند پول رایج دولتی سنگبنای امور مالی باقی بماند. بانک مرکزی اروپا تا حالا با مقاومت بانکهای خصوصی آلمان و فرانسه در برابر این طرح مواجه بوده است. اما اکنون بانک مرکزی اروپا با دردسر دیگری روبهرو شده است: آمریکا با سرعت در جهت مخالف حرکت میکند. تیم ترامپ با ممنوع کردن ارزهای دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) و چراغ سبز نشان دادن به استیبلکوینها فقط پول دیجیتال دولتی را رد نمیکند، بلکه دارد حفظ برتری دلار را به تاریکترین نیروهای بزرگ فناوری نوین برونسپاری میکند.
وضع واقعاً غریبی است. همان لیبرتارینهایی [هواداران آزادی عمل و اختیار عمل کامل] که از دولت انتقاد میکنند اکنون به دولت التماس میکنند که استیبلکوینهایشان را بهعنوان ارز رسمی بالفعل بپذیرد. بدتر از آن، خواستار دسترسی به ترازنامهٔ فدرال رزرو هستند که به منتشرکنندگان خصوصی توکنهای دیجیتال امکان میدهد توکنهایشان را به پشتوانهٔ ذخایر بانک مرکزی منتشر کنند. دنیایی را تصور کنید که در آن تتر(Tether)، سیرکل (Circle)، یا توکنی مثل ایکستوکن (X Token) ایلان ماسک، از پشتوانهٔ ضمنی خزانهداری آمریکا برخوردار است، در حالی که خارج از مقررات بانکی عمل میکند. این فقط دوسر سود بردن نظارتی نیست؛ فئودالیسم پولی است.
فراموش نکنیم که آمریکای قرن نوزدهم کابوس پولی بود. در دورهای که هزاران بانک غیرمجاز اسکناسهای خصوصی منتشر میکردند، وحشتزدگیهای مکرر مالی باعث میشد که مردم، بهویژه طبقهٔ کارگر، کاغذهای بیارزشی روی دستشان بماند. حتی جی پی مورگان بهقدری وحشتزده بود و چنان احساس خطر میکرد که تصمیم گرفت دولت فدرال و بانکداران دیگر را وادار کند که فدرال رزرو را، بهعنوان نهادی دولتی عمومی با مسئولیت تثبیت پول، ایجاد کنند.
اکنون، آمریکا دارد به عقب بازمیگردد و بقیهٔ جهان را هم دارد همراه خودش به عقب میکشاند. ترامپ با اقدام خیرهکنندهای در معکوس کردن واقعیت، با صدور فرمان اجرایی ۲۳ ژانویه با موضوع «تقویت پیشتازی آمریکا در فناوری مالی دیجیتال»، استیبلکوینهای با پشتوانهٔ دلار را ابزارهایی تعریف کرد که «حاکمیت دلار آمریکا را ارتقا میدهند و محافظت می کنند.» اما «قانون جینیوس» (که پیشنویس نهایی آن هنوز در دسترس عموم نیست) فرمولی است برای آغاز دورهٔ دیجیتال بیدروپیکری که در آن استیبلکوینها- که به دلار پیوند دارند، اما بازیگران خصوصی آن را کنترل میکنند- سیل شبهدلارهای دیجیتال را به اقتصاد جهانی سرازیر میکنند. استیبلکوینهای خصوصی پس از دریافت مجوز رسمی از مقامات فدرال و افزایش بادکنکی مقدارشان، هیچ بختی برای حفظ پیوند دلاری توکنهایشان ندارند. حتی اگر کشورها دلار را کنار بگذارند، در سایهٔ دیجیتال آن گرفتار خواهند ماند.
اروپا دست به تلاش زده است. بانک مرکزی اروپا با تشخیص این تهدید وجودی سعی دارد یک «ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) عمدهفروشی» را بهسرعت وارد بازار کند: یک یورو دیجیتال برای استفادهٔ نهادهای دولتی که بهعنوان یک جایگزین موقت عمل میکند؛ یک سیستم ترکیبی سریع و سردستی که پرداختهای سنتی را با زیرساختهای بلاکچین همگام میکند و زمان میخرد تا موقعی برسد که تسویهحساب آنی (Atomic Settlement) واقعی را بتوان از سد مقاومت بانکداران خصوصی، که از وضع موجود سود میبرند، عبور داد.
اما ممکن است حالا خیلی دیر شده باشد. در حالی که اروپا در کمیتهها سرگردان است، آمریکا در حال اقدام عملی است. با وضع مقررات «بازارهای داراییهای رمزنگاریشده» (MiCA)۳ تتر از اروپا بیرون رانده شد- نه به این دلیل که MiCA بیش از حد سختگیرانه است، بلکه به این دلیل که رهبری سیاسی اتحادیهٔ اروپا هنوز متوجه خطر نیست. اگر استیبلکوینها به پول پیشفرض بازارهای رمزارز، امور مالی غیرمتمرکز، و اقتصادهای نوظهور تبدیل شوند، یورو دیجیتال نیمبند بانک مرکزی اروپا وارد میدان نبردی خواهد شد که در آن از قبل شکست خورده است.
در همین حال، کشورهای در حال توسعه با انتخابی بیرحم روبهرو هستند. این کشورها که از قبل زیر سلطهٔ دلار دستوپا میزنند، اکنون یا باید استیبلکوینها را ممنوع کنند (بنابراین، از دسترسی به جریان سرمایهٔ رمزارزی محروم بمانند) یا استیبلکوین خودشان را برای رقابت با پیامدهای شبکهیی دلار ایجاد کنند. سومین گزینه، که خیلی هم رغبتانگیز نیست، تسلیم شدن در برابر شکل جدید و حتی خطرناکتری از دلاری شدن بالفعل است.
تنها بانک مرکزیای که از قبل برنامهریزی کرده است بانک خلق چین است. بانک مرکزی خلق چین با برخورداری از نعمت رنمینبی دیجیتال خودش که در حال حاضر در جریان است، میتواند با ممنوع کردن استیبلکوینها از قانونیت دادن به آنها پرهیز کند.
اما با وجود این عرضاندام کردن معقول نیز معضل عظیمی حلنشده باقی میماند: نهادهای دولتی و خصوصی چین پسانداز انباشتهای تقریباً 4.5تریلیون دلاری دارند. آیا باید دلارهایشان را رد کنند و در نتیجه به برنامهٔ تیم ترامپ برای کاهش ارزش دلار کمک کنند، یا دلارها را نگه دارند و همچنان در معرض آشفتگیهایی باقی بمانند که ترامپ در برانگیختن آنها بسیار ماهر است؟
در بلندمدت، خطر این است که دوشاخگی پولی باعث تشدید نااطمینانی ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک [سرزمینی-اقتصادی] میشود. دو نظام پولی موازی- یکی مبتنی بر پولهای رایج دولتی که در چین و هند و شاید منطقهٔ یورو منتشر میشود و دیگری شامل پول خصوصی که زیر سلطهٔ فزایندهٔ استیبلکوینهای وابسته به دلار است- ناچار با هم برخورد خواهند کرد. مدیران بانکهای مرکزی تنها کسانی نیستند که باید نگران این وضع باشند.
یادداشتها:
۱. استیبلکوینها (بهاصطلاح سکههای باثبات یا پایدار) نوعی از ارزهای دیجیتالاند که برای حفظ ارزش پایدار طراحی شدهاند و ارزش آنها معمولاً با یک پول یا وجه رایج (مانند دلار آمریکا، یورو، یا ین) یا با داراییهایی مانند طلا پیوند و بستگی دارد. برخلاف بیتکوین یا اتریوم که نوسانهای قیمتی شدیدی دارند، استیبلکوینها ظاهراً ثبات قیمتی دارند.
۲. Guaranteed Enterprise and Newly-Innovated Useful Stablecoins (GENIUS) Act
۳. Markets in Crypto-Assets
۴. Central Bank Digital Currency