سازمان بیسازمانها
♦️
▫️از نظر آلن تورن، جامعه توانایی کنش بر خودش را دارد. بدان معنا که انگارههای کلان فرهنگیِ متفاوت، هرکدام برای ساخت و اثرگذاری بر ارزشها و هنجارهای جامعه به رقابت با یکدیگر میپردازند. تورن این را تاریخمندی نام نهاده و جنبش اجتماعی را رفتار جمعیِ سازمانیافته برای کنترل، ساخت و تفوق هنجارها و ارزشهای جامعه میداند. اما برای پیروزی جنبش اجتماعی، به ابزار یا سرمایهای نیاز است که منجر به تبلور قدرتِ جامعه شود؛ سرمایه اجتماعی.
▫️سرمایه اجتماعی سرمایهای است متعلق به جامعه که از طریق تعاملات واقعی بین افراد شکل میگیرد. انسانها از طریق مجموعهای از شبکهها به هم مرتبط میشوند و با گسترش این شبکهها نوعی دارایی شکل میگیرد که سرمایه اجتماعی خوانده میشود. روابط بین افراد و شبکههای اجتماعی، هنجارهای تعامل و اعتماد را شکل داده و به اعضای جامعه این قدرت را میدهد تا اهداف جمعی را پیگیری کنند و به آن دست یابند.
▫️اکنون ما به میدانهایی برای تعامل و ارتباط بین اعضای جامعه نیاز داریم. اشکال مختلف نهادهای مدنی در ایران که میتوانستند سرمایه اجتماعی خلق کنند، یا به کلی از طریق دستگاه سرکوب مهار شده و از کار افتادهاند، یا قلب ماهیت شدهاند و یا در انحصار گروههای خودی و جریان اصلاحات درآمدهاند.
▫️اما دانشگاه استخوانی در گلوی ج.ا است. انجمنهای اسلامی که به عنوان نهادی انقلابی برای گزینش و سرکوب دانشجویان ساخته شده بود به مرور به نهادی تبدیل گشت که بر خلاف انتظار نظام سیاسی مستقر عمل میکرد و اینک توسط حکومت سرکوب میشود. شوراهای صنفی نیز با تمام محدودیتهایی که در تشکیل شوراها ایجاد کردند به فعالیت خود ادامه دادند و در مقابل نیروهایی که قصد داشتند فعالیتشان را صرفا رفاهی جلوه دهند، ایستادگی کردند. اما ساختار عمودی، سلسلهمراتبی و متمرکز انجمنهای اسلامی و محدودیتهای شوراها، از طرفی کار دستگاه سرکوب را آسانتر میکند و از سوی دیگر، به تعبیر رابرت پاتنم، این نوع ساختارها کمتر از پیوندها و ساختارهای افقی برای ساخت سرمایه اجتماعی مفید واقع میشوند.
▫️به نظر میرسد علاوه بر حفظ تشکلهای موجود تا حد امکان، شکل دیگری از میدان تعامل و ارتباط را باید مورد توجه جدیتر قرار داد که هم تعاملات و ارتباط بین افراد را فراهم میآورد و هم ساختار غیر سلسلهمراتبی و غیر خطی آن، کار دستگاه سرکوب را دشوارتر میکند و هم پیوندهای افقی آن، در ساخت سرمایه اجتماعی مفیدتر است.
▫️این شکل دیگر، سالهاست که در دسترس ماست و همگی به نوعی آن را تجربه کرده و با آن آشنا هستیم. اگرچه شاید به آن از منظر میدان ارتباط و تعاملِ سرمایهساز نگاه نکردهایم و صرفاً آن را به عنوان ابزاری برای همافزایی دانش نگریستهایم. این شکل یا فرمِ آشنا، حلقههای مطالعه و کتابخوانی، نقد فیلم، تحلیل مسائل روز یا اقسام دیگری از این نوع هستند.
▫️این حلقهها به عنوان میدانی عمل میکنند که تعامل و ارتباط را برقرار ساخته و سرمایه اجتماعی خلق میکنند. در خلال این تعامل و ارتباط، گفتگو رخ خواهد داد، مسئله ساخته میشود و راهحلها بررسی خواهد شد. این سرمایه اجتماعی در بزنگاه عمل خواهد کرد. بزنگاه همان ایجاد یا آشکارشدن شکاف در بدنۀ سازوبرگ قدرتِ برساخته است و سرمایه اجتماعی، هم زاده این شکاف است و هم اشتداد آن.
فعالان صنفی-دانشجویی دانشگاه علامهطباطبایی، تابستان ۱۴۰۲