جمعه ۲۹ آبان ۱۴۰۵
۲۰ نوامبر (۲۹ آبان امسال)، روز جهانی کودک، فرصتی است برای بازاندیشی در وضع کودکان جهان و یادآوری مسئولیت مشترک دولتها و جوامع در قبال حقوق و آیندهٔ آنان. این روز، که با تصویب اعلامیه حقوق کودک و سپس پیماننامهٔ حقوق کودک در سازمان ملل متحد پیوند خورده است، یادآور این حقیقت است که همهٔ کودکان فارغ از ملیت، جنسیت، نژاد، مذهب، موقعیت اقتصادی، و محل زندگی از حقوق برابر و غیرقابل انکار برخوردارند.
با این حال، واقعیت زندگی میلیونها کودک در جهان امروز با اصول و تعهدهای مندرج در اسناد بینالمللی فاصلهای عمیق دارد. در بسیاری از نقاط جهان، کودکان در میان جنگها و منازعات مسلحانه، خشونت، آوارگی و ناامنی زندگی میکنند. شمار زیادی از آنان جان خود را از دست میدهند، مجروح میشوند یا خانه، خانواده، مدرسه و محیط امن زندگی خود را از دست میدهند. در شرایطی که مدارس و مراکز درمانی باید پناهگاه امن کودکان باشند، گاه خود به محل تهدید و آسیب تبدیل میشوند. کودکان در منازعاتی که نقشی در شکلگیری آنها ندارند، سنگینترین هزینهها را میپردازند.
محرومیت از آموزش نیز همچنان یکی از جدیترین چالشهای پیش روی کودکان جهان است. این محرومیت برای دختران در برخی مناطق جهان ابعاد گستردهتری دارد؛ دخترانی که به دلیل محدودیتهای فرهنگی، اجتماعی و قانونی، فقر یا شرایط جنگی، از حق تحصیل و فرصت مشارکت در زندگی اجتماعی محروم میشوند. ازدواج کودکان، بهویژه ازدواج زودهنگام دختران، نیز همچنان یکی از مصادیق جدی نقض حقوق کودک است که فرصت آموزش، رشد مستقل، انتخاب و برخورداری از آیندهای برابر را از آنان میگیرد.
در کنار این مسائل، بحرانهای زیستمحیطی، تغییرات اقلیمی، آلودگی هوا و آب، خشکسالی، سیل و تخریب محیط زیست، سلامت و امنیت زیستی کودکان را در بسیاری از نقاط جهان تهدید میکند. کودکانی که کمترین نقش را در ایجاد این بحرانها داشتهاند، از آسیبپذیرترین گروهها در برابر پیامدهای آن هستند. فقر، ناامنی غذایی، دسترسی نابرابر به خدمات سلامت و گسترش شکافهای اجتماعی نیز شرایط زندگی و رشد میلیونها کودک را دشوارتر کرده است.
در این میان، شرایط خاورمیانه و شکنندگی صلح و امنیت در این منطقه، نگرانیهای جدیتری را درباره زندگی کودکان برمیانگیزد. تداوم جنگها و منازعات، گسترش ناامنی، آوارگی خانوادهها و تخریب زیرساختهای حیاتی، زندگی نسلهایی از کودکان را با تهدید مواجه کرده است. صلح و امنیت، پیششرط برخورداری کودکان از ابتداییترین حقوق انسانی است و هیچ جامعهای نمیتواند در سایه جنگ و بیثباتی، از آیندهای امن و شایسته برای کودکان سخن بگوید.
کودکان ایران نیز از این شرایط جهانی و منطقهای مصون نماندهاند. جنگ تحمیلشده به کشور، با کشته و مجروح شدن کودکان، آسیب دیدن مدارس و زیرساختهای عمومی، ایجاد ناامنی و اختلال در زندگی روزمره خانوادهها، شرایط زیستی کودکان را دشوارتر کرده است. این جنگ در جامعهای رخ داد که پیش از آن نیز با مشکلات عمیق اقتصادی و اجتماعی، فقر گسترده، نابرابری، بازماندگی از تحصیل، کاهش کیفیت آموزش و محدودیت دسترسی بخشی از کودکان به خدمات سلامت و حمایت اجتماعی روبهرو بود. جنگ نهتنها بر این دشواریها افزود، بلکه با تشدید فشارهای معیشتی، آسیبهای روانی، ناامنی و اختلال در خدمات عمومی، دامنه محرومیت و آسیبپذیری کودکان را گسترش داد.
امروز بسیاری از کودکان ایران در شرایطی زندگی میکنند که فشارهای اقتصادی و اجتماعی، فرصت برخورداری آنان از یک زندگی شایسته را محدود کرده است. فقر و تنگنای معیشتی خانوادهها، تورم، بیکاری و کاهش قدرت اقتصادی خانوار، مستقیماً بر زندگی کودکان اثر میگذارد. برای خانوادههای بسیاری، تأمین نیازهای اولیه کودک دشوارتر شده و آموزش، سلامت، تغذیه، تفریح و سایر نیازهای اساسی کودکان در معرض محدودیت قرار گرفته است. در چنین شرایطی، کودک ممکن است پیش از آنکه فرصت تجربه یک کودکی امن و شاد را پیدا کند، با پیامدهای فقر و محرومیت مواجه شود.
در حوزه آموزش نیز مسئله تنها بازماندن شماری از کودکان از تحصیل نیست. کودکانی که به مدرسه میروند نیز لزوماً از آموزش باکیفیت و برابر برخوردار نیستند. افزایش هزینههای مستقیم و غیرمستقیم آموزش، تفاوت امکانات مدارس، گسترش نابرابری و طبقاتیشدن آموزش و دشواری دسترسی برخی کودکان به محیط آموزشی ایمن و مناسب، شکاف فرصتها را عمیقتر میکند. آموزش، که باید یکی از مهمترین ابزارهای کاهش نابرابری باشد، نباید خود به عاملی برای بازتولید آن تبدیل شود.
در کنار این مسائل، سوءتغذیه و ناامنی غذایی، کمبود دسترسی به خدمات مناسب سلامت، فشارهای روانی، بیتوجهی و غفلت، خشونت، کار کودک و قرار گرفتن بخشی از کودکان در معرض آسیبهای اجتماعی، از دیگر واقعیتهایی است که نمیتوان از کنار آنها گذشت. کودکانی نیز هستند که به دلیل مهاجرت، معلولیت، فقر یا شرایط خانوادگی، با موانع بیشتری برای برخورداری از حقوق اساسی خود روبهرو هستند.
این شرایط به ما یادآوری میکند که مسئله کودکان را نمیتوان با اقدامات مقطعی و مناسبتی حل کرد. حقوق کودک مجموعهای از حقوق بههمپیوسته است و تأمین آن نیازمند سیاستگذاری منسجم، منابع کافی، برنامهریزی بلندمدت و پاسخگویی نهادهای مسئول است.
انجمن حمایت از حقوق کودکان، به مناسبت روز جهانی کودک، ضمن تأکید بر مسئولیت مشترک جامعه جهانی و دولتها در تضمین حقوق همه کودکان، توجه نهادهای مسئول در ایران را به ضرورت اقدامات جدی و مؤثر برای بهبود شرایط زندگی کودکان جلب میکند.
حقوق کودکان را نمیتوان در میان اولویتهای متعدد و ملاحظات کوتاهمدت به حاشیه راند. دولت و نهادهای مسئول موظفاند در برابر شرایط زندگی کودکان پاسخگو باشند؛ زیرا تأمین حقوق کودک نه امری اختیاری و نه موضوعی قابل تعویق است. هرگونه تعلل، بیتوجهی یا ناکامی در تدوین و اجرای سیاستهای مؤثر برای حمایت از کودکان، مستقیماً زندگی و آینده نسلی را تحت تأثیر قرار میدهد که هیچ نقشی در شکلگیری شرایط دشوار امروز نداشته است. به رسمیت شناختن حقوق کودکان باید در اولویت تصمیمگیریها، تخصیص منابع و برنامهریزیهای کشور قرار گیرد و آثار آن در زندگی واقعی کودکان قابل مشاهده باشد.
از دولت و نهادهای مسئول انتظار میرود شرایط زندگی کودکان را در مرکز سیاستگذاریهای اقتصادی و اجتماعی قرار دهند و برای کاهش فقر کودک، حمایت از خانوادههای کمبرخوردار، تأمین امنیت غذایی، دسترسی برابر به خدمات سلامت و آموزش باکیفیت، پیشگیری از ترک تحصیل و بازگرداندن کودکان بازمانده از تحصیل، مقابله با کار و بهرهکشی از کودکان و حمایت از کودکان در معرض آسیب، اقدامات مؤثر و قابل سنجش انجام دهند.
همچنین ضروری است کودکان مهاجر، کودکان دارای معلولیت، کودکان ساکن مناطق محروم و همه کودکانی که به هر دلیل در معرض تبعیض و محرومیت قرار دارند، در سیاستها و برنامههای عمومی بهطور واقعی دیده شوند و برخورداری آنان از حقوق اساسیشان به شرایط اقتصادی، تابعیت، محل زندگی یا وضعیت خانوادگی وابسته نباشد.
در نهایت، روز جهانی کودک تنها روز یادآوری حقوق کودکان نیست؛ روز پرسش از جهان و نهادهای مسئول درباره فاصله میان تعهدات اعلامشده و واقعیت زندگی کودکان است. نمیتوان از صلح سخن گفت، اما نسبت به کودکانی که در جنگها کشته و مجروح میشوند بیتفاوت ماند؛ نمیتوان از عدالت سخن گفت، اما محرومیت دختران از آموزش و ازدواج کودکان را نادیده گرفت؛ و نمیتوان از توسعه و آینده سخن گفت، اما نسبت به فقر، نابرابری و تخریب محیط زیست بیاعتنا بود.
کودکان شهروندان امروز جهاناند، نه صرفاً سازندگان فردای آن. حق زندگی، امنیت، آموزش، سلامت، بازی، و برخورداری از کرامت انسانی حقوقی نیستند که بتوان تحقق آنها را به آینده موکول کرد.
انجمن حمایت از حقوق کودکان بر این باور است که ساختن جهانی شایسته برای کودکان از به رسمیت شناختن حقوق آنان و پذیرش مسئولیت امروز در قبال زندگی و آیندهشان آغاز میشود.
از کانال تلگرام انجمن