نمایی از محل برگزاری سی و یکمین همایش تغییرات آبوهوایی سازمان ملل متحد (COP31) در آنتالیا، ترکیه. عکس از اومیت بکتاش.
جمعه ۲۹ آبان ۱۴۰۵
لیندا سارنگ – اندیشهٔ نو: سی و یکمین همایش تغییرات آبوهوایی سازمان ملل متحد «کوپ۳۱» (COP31) پس از دو هفته مذاکره فشرده در آنتالیای ترکیه روز جمعه ۱۹ نوامبر آخرین نشستها را هم برگزار کرد. این نشست بیش از آنکه حاصلش توافقهای بزرگ و تاریخی باشد، تصویری روشن از شکافهای سیاسی، اقتصادی، و ژئوپلیتیکی جهان در مواجهه با بحران آبوهوایی/اقلیمی ارائه داد. اگرچه تقریباً همهٔ دولتها بر ضرورت مقابله با گرمایش زمین اتفاقنظر دارند، اما همچنان بر سر این پرسش اساسی اختلاف دارند که هزینهٔ این مقابله را چه کشورهایی باید بپردازند و با چه سرعتی باید از سوختهای فسیلی فاصله گرفت.
در حالی که جهان با موجهای بیسابقهٔ گرما، خشکسالی، سیل، آتشسوزیهای گسترده، و ناامنی غذایی روبهرو است، شرکتکنندگان در کوپ۳۱ کوشیدند دربارهٔ اجرای تعهدهای پیشین در توافق پاریس، تأمین مالی پیکار آبوهوایی، سازگاری با تغییرات آبوهوایی، و آیندهٔ نظام انرژی جهانی به توافق برسند. اما اختلاف منافع میان قدرتهای بزرگ، اقتصادهای نوظهور، و کشورهای در حال توسعه همچنان مانع شکلگیری اجماعی فراگیر شد.
نبرد بر سر تأمین مالی و سوختهای فسیلی
دو موضوع بر سراسر مذاکرات سایه افکند: تأمین مالی پیکار آبوهوایی و آیندهٔ سوختهای فسیلی.
کشورهای در حال توسعه تأکید داشتند که بحران آبوهوایی اساساً محصول بیش از یک قرن توسعهٔ صنعتی در غرب است و بنابراین کشورهای ثروتمند باید سهم اصلی هزینههای مقابله با آن را بر عهده بگیرند. نمایندگان آفریقا، کشورهای جزیرهیی اقیانوس آرام، و بخش مهمی از آمریکای لاتین برای چندمین بار خواستار افزایش کمکهای مالی، انتقال فناوری، و تسهیل دسترسی به منابع بینالمللی شدند.
در مقابل، کشورهای توسعهیافته ضمن تأکید بر ادامه دادن به حمایت مالی از این پیکار، بر این نظر بودند که ساختار اقتصاد جهانی تغییر کرده و اقتصادهای بزرگی مانند چین نیز باید مسئولیت بیشتری در تأمین منابع مورد نیاز بر عهده بگیرند.
همزمان، بحث بر سر سوختهای فسیلی به یکی از جنجالیترین محورهای همایش امسال تبدیل شد. بسیاری از کشورها و فعالان محیطزیست امیدوار بودند همایش آنتالیا مسیر توافق کوپ۲۸ در دُبی دربارهٔ «گذار از سوختهای فسیلی» را تقویت کند. اما روند مذاکرات نشان داد چنین اجماعی وجود ندارد؛ به این ترتیب، این موضوع یکی از اصلیترین نقاط اختلاف در روزهای پایانی نشست شد.
اروپا: مدافع هدفهای بلندپروازانه
اتحادیهٔ اروپا در کوپ۳۱ از حفظ هدف محدودسازی گرمایش زمین به ۱٫۵ درجهٔ سانتیگراد، توسعهٔ سریعتر انرژیهای تجدیدپذیر، و تسریع روند کاهش انتشار گازهای گلخانهیی حمایت کرد.
اتحادیهٔ اروپا و متحدانش کوشیدند از تضعیف تعهدهای پیشین جلوگیری کنند و بر اجرای مؤثر توافق پاریس تأکید داشتند. با این حال، کشورهای اروپایی نیز در موضوع تأمین مالی خواهان مشارکت بیشتر اقتصادهای نوظهور بودند که با انتقاد بخشی از کشورهای در حال توسعه (بهاصطلاح «جنوب جهانی») مواجه شد.
ترکیه: میزبان کوپ۳۱
دولت ترکیه، میزبان و رئیس همایش کوپ۳۱، تلاش کرد همایش آنتالیا بهجای نشستی صرفاً مذاکرهمحور، «نشست اقدام عملی» باشد. محور اصلی رویکرد دولت ترکیه تأکید بر اجرای تعهدهای موجود در توافق پاریس، جذب سرمایهگذاری برای گذار به انرژی پاک، و تبدیل کردن هدفهای آبوهوایی/اقلیمی به طرحهای عملی بود.
مقامهای ترکیه ضمن حمایت از هدف محدود کردن گرمایش جهانی به ۱٫۵ درجهٔ سانتیگراد بر توسعهٔ زیرساختهای برق، گسترش انرژیهای تجدیدپذیر، افزایش بهرهوری انرژی، و استفاده از فناوریهای نوین برای کاهش انتشار گازهای گلخانهیی تأکید کردند. مهمترین ابتکار دولت ترکیه در این اجلاس طرح «۳۵ در ۳۵» بود که هدفش افزایش سهم برق در مصرف نهایی انرژی جهان به ۳۵درصد تا سال ۲۰۳۵ است. اهمیت این هدف در یک جمله این است: هرچه بخش بیشتری از مصرف انرژی جهان به برق تبدیل شود، کاهش انتشار گازهای کربنی شدنیتر میشود، زیرا برق را میتوان با انرژیهای تجدیدپذیر، هستهیی، یا دیگر منابع کمکربن تولید کرد.
دولت ترکیه همچنین خواستار افزایش منابع مالی برای سازگاری با تغییرات آبوهوایی و تسهیل دسترسی کشورهای آسیبپذیر به این منابع شد. در همین چارچوب، ریاست کوپ۳۱ از سهبرابر شدن تأمین مالی سازگاری تا سال ۲۰۳۵ و ایجاد سازوکارهای جدید سرمایهگذاری و همکاری بینالمللی حمایت کرد.
در مجموع، ترکیه کوشید خودش را پلی میان کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه معرفی کند و با تمرکز بر همکاری، سرمایهگذاری، و اجرای تعهدهای موجود از تشدید شکافهای سیاسی در مذاکرات جلوگیری کند.
کشورهای در حال توسعه: مطالبهٔ عدالت
مسئلهٔ اصلی برای بسیاری از کشورهای در حال توسعه نه تعیین هدفهای جدید، بلکه اجرای تعهدهای پیشین است.
این کشورها معتقدند بدون دسترسی گستردهتر به منابع مالی و فناوری امکان سازگاری با پیامدهای تغییرات آبوهوایی زیانبار وجود ندارد. کشورهای جزیرهیی کوچک که با خطر افزایش سطح آب دریاها روبهرو هستند، کشورهای آفریقایی آسیبدیده از خشکسالی، و بسیاری از کشورهای آسیایی تأکید کردند که مقابله با بحران آبوهوایی بدون عدالت مالی در تأمین منابع مالی برای مقابله با این بحران امکانپذیر نیست.
به همین دلیل، بخش مهمی از مذاکرات حول سازوکارهای تأمین مالی و حمایت از کشورهای آسیبپذیر متمرکز شد، هرچند بسیاری از نمایندگان کشورهای در حال توسعه در پایان همایش از ناکافی بودن دستاوردها ابراز نارضایتی کردند.
چین و هند: در میان تداوم توسعه و حفاظت از محیطزیست
چین و هند در موقعیتی متفاوت قرار داشتند. این دو کشور از یک سو خودشان را بخشی از جهان در حال توسعه میدانند و بر مسئولیت تاریخی غرب تأکید میکنند، و از سوی دیگر در جایگاه قدرتهای نوظهور بزرگ اقتصادی با فشار فزاینده برای کاهش انتشار گازهای گلخانهیی (از جمله دی اکسید کربن و متان) روبهرو هستند.
نمایندگان این دو کشور در مذاکرات آنتالیا ضمن اعلام حمایت از مقابلهٔ جدّی با تغییرات آبوهوایی/اقلیمی، مخالفتشان را با هرگونه تعهدی که بتواند رشد اقتصادی یا روند توسعهٔ آنها را محدود کند حفظ کردند. از نگاه این کشورها، گذار انرژی باید تدریجی، قابل مدیریت، و متناسب با شرایط اقتصادی و نیازهای هر کشور باشد.
نقش پُررنگ کشورهای نفتخیز
عربستان سعودی و دیگر تولیدکنندگان بزرگ نفت و گاز از مهمترین بازیگران پشت صحنهٔ مذاکرات بودند. این کشورها با رویکردهایی که مستقیماً استفاده از نفت و گاز را هدف قرار میداد مخالفت کردند و بر فناوریهای کاهش انتشار گازهای کربنی گلخانهیی، افزایش بهرهوری، و بهکارگیری راهکارهایی مانند جذب و ذخیره کردن کربن تأکید داشتند.
همین موضع سبب شد که بسیاری از فعالان محیطزیست و برخی کشورهای آسیبپذیر از ناکافی بودن جدیّت اسناد نهایی ابراز نگرانی کنند و همایش آنتالیا را گامی کمتر از انتظار ارزیابی کنند.
آمریکا: غایب بزرگ همایش
یکی از مهمترین ویژگیهای کوپ۳۱ غیبت رسمی آمریکا بود.
دولت دونالد ترامپ برای دومین سال پیاپی در مذاکرات رسمی نقشی ایفا نکرد و سیاستی متفاوت با رویکردهای دولتهای پیشین در این حوزه در پیش گرفت. دولت آمریکا در این دوره بر امنیت انرژی، توسعهٔ منابع داخلی، و حفظ نقش سوختهای فسیلی در اقتصاد آمریکا تأکید کرده است.
با این حال، آمریکا غایب کامل از صحنه نبود. گروهی از فرمانداران، شهرداران، و سیاستمداران دموکرات در هیئت ائتلاف «آمریکا با تمام قوا» (America Is All In) در آنتالیا حضور داشتند و تلاش کردند این پیام را منتقل کنند که بخشی از ساختار سیاسی آمریکا همچنان از هدفهای آبوهوایی/اقلیمی بینالمللی حمایت میکند.
غیبت رسمی آمریکا از دید بسیاری از ناظران یکی از مهمترین تفاوتهای همایش امسال با همایشهای گذشته بود که بر فضای کلی مذاکرات نیز تأثیر داشت.
ایران در کوپ۳۱: پیوند میان دیپلماسی آبوهوایی و پیامدهای جنگ
ایران در همایش امسال حضوری فراتر از مشارکت معمول در مذاکرات آبوهوایی داشت و کوشید علاوه بر طرح مسائل زیستمحیطی و اقلیمی کشور، موضوع پیامدهای محیطزیستی جنگ را نیز وارد دستور کار بینالمللی کند. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در همایش سران شرکت کرد و در سخنرانیاش خواستار مستندسازی خسارتهای زیستمحیطی ناشی از درگیریهای نظامی، ارزیابی بینالمللی این خسارتها، و ایجاد سازوکارهایی برای جبران آنها شد. او تأکید کرد که جامعهٔ جهانی باید میان تعهدهای آبوهوایی/اقلیمی در دوران صلح و مسئولیتپذیری در قبال آسیبهای زیستمحیطی ناشی از جنگ ارتباطی روشن برقرار کند.
هیئت ایرانی به ریاست شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، در کنار مشارکت در مذاکرات رسمی، برنامهٔ گستردهای را در غرفهٔ (پاویون) اختصاصی ایران دنبال کرد. موضوعهایی چون خشکسالی، امنیت غذایی، تأمین مالی پیکار آبوهوایی، انرژیهای تجدیدپذیر، حملونقل پاک، اقتصاد چرخشی، امنیت اقلیمی، و مدیریت منابع آب در نشستهای تخصصی ایران مورد بحث قرار گرفت. همچنین چند برنامه به بررسی آثار زیستمحیطی جنگ و مفهوم «اکوساید» یا زیستبومکُشی، تخریب گستردهٔ محیطزیست، اختصاص داشت. در مجموع، ایران تلاش کرد ضمن شناساندن چالشهای اقلیمیاش، مفهوم «عدالت اقلیمی در شرایط جنگ» را نیز به یکی از محورهای گفتوگوهای بینالمللی این همایش ارتقا دهد.
دستاوردها و محدودیتها
با وجود اختلافهای گسترده، همایش آنتالیا خالی از دستاورد نبود. موضوع تأمین مالی پیکار آبوهوایی همچنان در مرکز دستور کار جهانی باقی ماند، برنامههای جدیدی برای سازگاری با تغییرات آبوهوایی مطرح شد، و ابتکارهایی در حوزهٔ برقرسانی، انرژی پاک، امنیت غذایی، و تابآوری اقلیمی اعلام شد.
با این حال، بسیاری از موضوعهای کلیدی همچنان حلنشده باقی ماند. نه کشورهای در حال توسعه به آنچه «عدالت اقلیمی» مینامند دست یافتند و نه کشورهای توسعهیافته توانستند اجماعی قویتر برای کاهش وابستگی جهان به سوختهای فسیلی ایجاد کنند.
کوپ۳۱ بیش از هر چیز آینهای از اوضاع کنونی نظام بینالملل بود، جهانی که دربارهٔ واقعیت بحران آبوهوایی/اقلیمی اختلافی ندارد، اما دربارهٔ شیوهٔ مقابله با آن همچنان دچار شکاف است. همایش آنتالیا نشان داد مبارزه با تغییرات زیانبار آبوهوایی ناشی از فعالیت انسان دیگر فقط مسئلهای زیستمحیطی نیست، بلکه به موضوعی ژئوپلیتیکی، اقتصادی، و توسعهیی تبدیل شده که حل کردن آن مستلزم توافقی همهجانبه و بسیار فراتر از حوزهٔ محیطزیست است.
در پایان، مهمترین پیام کوپ۳۱ شاید این باشد که اجماع بر سر وجود بحران حاصل شده، اما اجماع بر سر ضرورت جدّی مقابله با آن و پرداخت هزینههای آن هنوز دور از دسترس است.
* با استفاده از گزارشهای متعدد سازمان ملل متحد، رویترز، گاردین، آناتولی، و دیگر خبرگزاریهای جهان.