احمد سپیداری
سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵
در یکی از بزرگترین شرکتهای فناوری جهان ماجرا از یک صندوق پیشنهادهای داخلی آغاز شد. یکی از مهندسان باسابقهٔ انویدیا پیامی برای هیئتمدیره گذاشت و خواست پیش از تصمیمگیری دربارهٔ آیندهٔ جنسن هوانگ، مدیرعامل شرکت، نظر کارکنان را هم بشنوند. بیش از ۱۶۰۰ نظر زیر این پیام نوشته شد. بسیاری از کارکنان از بازگشت هوانگ حمایت کردند و یکی از آنان در نامهای به سراسر شرکت خواستار توضیح روشن مدیریت شد.
پس از استعفای هوانگ در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، حرکت به بیرون شرکت گسترش یافت. کارزار «در کنار جنسن» (Stand With Jensen) در چند روز بیش از ۱۷۰هزار امضا جمع کرد. هزاران نفر خودشان را کارمند فعلی انویدیا معرفی کردند، هرچند هویت شغلی امضاکنندگان مستقلاً تأیید نشده و بسیاری از حامیان نیز سهامدار یا از فعالان صنعت فناوری بودند.
این حرکت یک اتحادیهٔ کارگری نیست. هدف آن هم دفاع از حقوق عمومی کارکنان یا دخالت در سیاستهای توسعهٔ هوش مصنوعی نبود؛ مسئلهٔ اصلی بازگرداندن مدیرعامل و درخواست رسیدگی منصفانه به پروندهٔ او بود.
بااینحال، ماجرای انویدیا یک واقعیت را نشان داد: کارکنان شرکتهای پیشرو فناوری حتی بدون تشکیلات رسمی میتوانند با یک پیام داخلی، نامهٔ مشترک، و همراهی گسترده به نیرویی اثرگذار در ادارهٔ شرکت تبدیل شوند.
اما همین ماجرا پرسشی مهمتر را پیش میکشد: اگر کارکنان میتوانند برای بازگشت مدیرعامل شرکت چنین گسترده بسیج شوند، چرا نتوانند دربارهٔ مسیر توسعهٔ فناوری، قراردادهای نظامی، ایمنی محصولات، و پیامدهای اجتماعی کاری که خودشان میکنند نیز نظر جمعی و مؤثر داشته باشند؟
برای پاسخ دادن به این پرسش باید به تجربههای دیگری نگاه کرد که در آنها کارکنان از نامه نوشتن و اعتراض فردی فراتر رفتهاند و به تشکیل اتحادیه، انتخاب نماینده، و مذاکرهٔ جمعی روی آوردهاند.
نخستین تجربهها؛ اتحادیه در صنعت بازیهای کامپیوتری
سالها این تصور وجود داشت که اتحادیهٔ کارگری بیشتر به کارخانه، معدن، راهآهن و صنایع قدیمی تعلق دارد. مهندسان نرمافزار، برنامهنویسان، طراحان بازی و پژوهشگران فناوری را متخصصانی میدانستند که میتوانند بهتنهایی دربارهٔ مزد و شرایط کار خود با مدیریت مذاکره کنند.
اما تجربه نشان داد که تخصص بالا و حتی مزد مناسب، جای امنیت شغلی و قدرت جمعی را نمیگیرد.
کارکنان صنعت بازیهای کامپیوتری از نخستین گروههایی بودند که این وضع را تغییر دادند.
در سال ۲۰۲۲ کارکنان بخش کنترل کیفیت شرکت رِیون سافتور (Raven Software) پس از اعتراض به شرایط کار، اتحادیه تشکیل دادند. کار آنان آزمایش بازیها، پیدا کردن خطاها و اطمینان از کیفیت محصول بود؛ کاری ضروری که با وجود اهمیتش، در مقایسه با بخشهای دیگر از امنیت شغلی کمتری برخوردار بود.
این حرکت به شرکتهای دیگر گسترش یافت. کارکنان زنیمکس (ZeniMax)، از شرکتهای وابسته به مایکروسافت، در سال ۲۰۲۳ اتحادیهای با بیش از ۳۰۰ عضو تشکیل دادند. آنان پس از بیش از دو سال مذاکره، در سال ۲۰۲۵ به نخستین قرارداد جمعی خود رسیدند.
موضوع مذاکرات تنها افزایش مزد نبود. امنیت شغلی، پیشرفت حرفهای و تأثیر استفاده از هوش مصنوعی بر کار کارکنان نیز مطرح شد. مایکروسافت پذیرفت در مواردی که بهکارگیری هوش مصنوعی بر کار اعضای اتحادیه تأثیر میگذارد، اتحادیه را مطلع کند و طبق ترتیبات توافقشده وارد گفتوگو شود.
در سپتامبر ۲۰۲۶ نیز نزدیک به ۱۹۰۰ کارمند شرکت بلیزارد انترتینمنت (Blizzard Entertainment) قراردادهای جمعی خود را تصویب کردند. این قراردادها حمایت در برابر اخراج، مزایای شغلی، برخی حقوق مربوط به کار از راه دور و مقرراتی دربارهٔ استفاده از هوش مصنوعی را در بر میگرفتند.
این دستاوردها شاید در نگاه نخست چندان بزرگ به نظر نرسند. اتحادیه هنوز اختیار تصمیمگیری دربارهٔ همهٔ فناوریهای شرکت را به دست نیاورده است. اما تفاوت مهمی ایجاد شده: مدیر دیگر نمیتواند در تمام موارد، بیاعتنا به قرارداد جمعی، تصمیم بگیرد که هوش مصنوعی چگونه کار کارکنان را تغییر دهد.
اتحادیه برای کارکنان حق اطلاع، حق گفتوگو و در مواردی حق مذاکره به وجود آورده است.
این حقوق پایهٔ ورود به موضوعهای بزرگتر است. تشکلی که امروز دربارهٔ جایگزینی کارکنان با هوش مصنوعی مذاکره میکند، فردا میتواند دربارهٔ شرایط استفاده از فناوری و پیامدهای آن مطالبات تازهای مطرح کند.
اتحادیهٔ آلفابت: چرا تشکل نباید منتظر اکثریت بماند؟
در ژانویه ۲۰۲۱، گروهی از کارکنان گوگل و دیگر شرکتهای زیرمجموعهٔ آلفابت، اتحادیهٔ کارکنان آلفابت (Alphabet Workers Union) را با حمایت اتحادیهٔ کارگران ارتباطات آمریکا (CWA) تاسیس کردند.
ویژگی مهم این اتحادیه آن بود که منتظر نماند ابتدا اکثریت دهها هزار کارمند شرکت را عضو کند. کارکنان تصمیم گرفتند از همان تعداد اعضایی که آمادهٔ سازمانیابی بودند آغاز کنند؛ حق عضویت بپردازند، نمایندگان خود را انتخاب کنند و ساختاری پایدار برای پیگیری مطالباتشان بسازند.
این شکل از سازمانیابی را «اتحادیهٔ پیش از کسب اکثریت» (Pre-majority Union) مینامند. چنین تشکلی الزاماً از ابتدا اختیار قانونی مذاکره به نمایندگی از همهٔ کارکنان شرکت را ندارد؛ اما میتواند اعضا را سازمان دهد، از آنان پشتیبانی کند و برای گسترش قدرت جمعی تلاش کند.
نکتهٔ مهم دیگر آن بود که اتحادیهٔ آلفابت عضویت را به مهندسان و کارمندان رسمی محدود نکرد. کارکنان قراردادی، موقت و پیمانکاری نیز میتوانستند عضو شوند.
این تصمیم برای صنعت فناوری اهمیت فراوانی داشت. در شرکتهای بزرگ دیجیتال، بخش مهمی از کار را افرادی انجام میدهند که مستقیماً استخدام شرکت نیستند. اگر تشکل فقط کارکنان رسمی را در بر بگیرد، تعداد زیادی از کسانی که در تولید محصول مشارکت دارند، بیرون از آن باقی میمانند.
اتحادیهٔ آلفابت از آغاز تنها بر مزد تمرکز نکرد. تبعیض در محیط کار، برخورد با کارکنان معترض، قراردادهای نظامی و تفاوت میان وعدههای اخلاقی شرکت و عملکرد واقعی آن نیز در دستور کار قرار گرفت.
یکی از اعضای موسس، نیکی انسلمو (Nicki Anselmo)، هنگام تشکیل اتحادیه به نکتهای اشاره کرد که برای همهٔ حرکتهای خودجوش اهمیت دارد: سازمانی پایدار لازم است تا ارزشها و مطالبات کارکنان پس از فروکش کردن خبرها فراموش نشوند.
این دقیقاً همان تفاوت میان جمعآوری امضا و تشکیل اتحادیه است. طومار ممکن است در چند روز هزاران امضا جمع کند، اما اتحادیه به اعضایی نیاز دارد که یکدیگر را بشناسند، حق عضویت بپردازند، نماینده انتخاب کنند، در مجمع شرکت کنند و برای اجرای تصمیمهای مشترک مسئولیت بپذیرند. تشکل فقط شمار اعضا نیست؛ رابطهای پایدار میان آنان است.
دیپمایند: وقتی کارکنان دربارهٔ کاربرد فناوری هم حق نظر میخواهند
تجربهٔ کارکنان گوگل دیپمایند (Google DeepMind) در بریتانیا این بحث را وارد مرحلهٔ تازهای کرده است.
اعضای شعبهٔ کارکنان فناوری اتحادیهٔ ارتباطات بریتانیا (CWU) در دیپمایند در مه ۲۰۲۶ با رأی ۹۸درصدی تصمیم گرفتند برای به رسمیت شناخته شدن اتحادیه از سوی مدیریت اقدام کنند. این ۹۸ درصد رأی اعضای مشارکتکنندهٔ اتحادیه بود، نه رأی همهٔ کارکنان دیپمایند. اما همین تصمیم به سازماندهندگان امکان داد درخواست رسمی شناسایی اتحادیه را مطرح کنند.
دلیل این حرکت تنها مزد یا شرایط شغلی نبود. کارکنان به کنار گذاشتن تعهد سابق گوگل مبنی بر خودداری از توسعهٔ هوش مصنوعی برای کاربردهای تسلیحاتی و نظارت گسترده اعتراض داشتند. آنان نگران بودند دانشی که برای توسعهٔ فناوری به کار میبرند، بدون نظارت کافی در اختیار نهادهای نظامی و امنیتی قرار گیرد. مطالباتشان شامل ایجاد نظارت مستقل اخلاقی، حق امتناع از مشارکت در پروژههای معین به دلایل اخلاقی، و امکان تأثیرگذاری کارکنان بر تصمیمهای مربوط به توسعه و کاربرد هوش مصنوعی بود.
مدیریت شرکت به رسمیت شناختن داوطلبانهٔ اتحادیه را نپذیرفت. مذاکرات بعدی نیز به توافق نرسید و در نوامبر ۲۰۲۶ کارکنان با همکاری دو اتحادیهٔ CWU و Unite به کمیتهٔ مرکزی داوری بریتانیا مراجعه کردند تا مسیر قانونی شناسایی اتحادیه و رأیگیری را دنبال کنند.
یکی از پیامهای کارکنان در این مرحله چنین بود: «ما اتحادیه میخواهیم، مذاکرهٔ جمعی میخواهیم و میخواهیم دربارهٔ چگونگی توسعه و بهکارگیری هوش مصنوعی حق اظهارنظر داشته باشیم.»
تفاوت این مطالبه با مذاکرات متعارف کارگری روشن است. کارکنان تنها نمیگویند فناوری نباید شغلشان را از بین ببرد. میگویند ما که این فناوری را میسازیم، باید بتوانیم دربارهٔ اینکه برای چه هدفی و در اختیار چه کسانی قرار میگیرد نیز وارد گفتوگو و مذاکره شویم.
در اینجا باید یک تفاوت را نیز در نظر گرفت. اتحادیه با تشکیل شدن فوراً اختیار لغو قراردادهای نظامی یا تعیین سیاستهای شرکت را به دست نمیآورد. دامنهٔ حقوق قانونی مذاکره در کشورهای مختلف محدودیتهایی دارد. اما اتحادیه میتواند برای تغییر دادن این حدود مبارزه کند، مطالبات جدیدی را مطرح سازد، و از حمایت جمعی برای پیشبرد آنها استفاده کند. همین تلاش برای گسترش موضوعهای قابل مذاکره اهمیت تجربهٔ دیپمایند را نشان میدهد.
از گوگل تا اُپنایآی: اعتراضها از مرز شرکتها میگذرند
سابقهٔ اعتراض کارکنان شرکتهای بزرگ هوش مصنوعی به سال ۲۰۲۶ محدود نمیشود. در سال ۲۰۱۸ هزاران کارمند گوگل علیه مشارکت شرکت در پروژهٔ نظامی مِیوِن (Maven) اعتراض کردند. فشار کارکنان در تصمیم گوگل برای تمدید نکردن آن قرارداد نقش داشت.
در سال ۲۰۲۴ گروهی از کارکنان فعلی و سابق اُپنایآی (OpenAI) و دیپمایند (DeepMind) نامهای با عنوان «حق هشدار دربارهٔ هوش مصنوعی پیشرفته» (A Right to Warn) منتشر کردند. آنان خواستار حمایت از کارکنانی شدند که دربارهٔ خطرات مدلهای هوش مصنوعی هشدار میدهند.
مسئله این بود که کارکنان ممکن است دربارهٔ تواناییها و ضعفهای یک مدل اطلاعاتی داشته باشند که مردم و نهادهای نظارتی از آن بیخبرند، اما ترس از اخراج، محرومیت حرفهای یا محدودیتهای قراردادی مانع بیان این اطلاعات شود.
در فوریه ۲۰۲۶ نیز صدها کارمند گوگل و اُپن اِ آی با نامهای مشترک از محدودیتهای مورد تأکید شرکت آنتروپیک (Anthropic) دربارهٔ نظارت گستردهٔ داخلی و کاربرد تسلیحات کاملاً خودمختار حمایت کردند.
اهمیت این اقدام تنها در مضمون نامه نبود. کارکنان شرکتهایی که در بازار رقیب یکدیگرند، بر سر مطالبهای مشترک به هم پیوستند.
این موضوع برای صنعت هوش مصنوعی بسیار مهم است. وقتی شرکتها برای قرارداد، سرمایه و سهم بازار رقابت میکنند، مدیریت هر شرکت ممکن است به کارکنان بگوید اگر محدودیتهایی بر کار ما اعمال شود، رقیبانمان قراردادها را خواهند گرفت.
پاسخ کارگری به این وضع نمیتواند به یک شرکت محدود بماند. همانطور که کارگران صنایع دیگر برای جلوگیری از رقابت بر سر کاهش مزد و حقوق شغلی به اتحادیههای سراسری و همکاری بینالمللی روی آوردند، کارکنان هوش مصنوعی نیز به ارتباط و همکاری میان شرکتها نیاز دارند.
این همکاری هنوز به تشکل سراسری نیرومندی تبدیل نشده است. اما نامههای مشترک و بیانیههای اتحادیهها نشان میدهند که زمینههای آن در حال شکلگیری است.
کنیا: کارگر هوش مصنوعی فقط مهندس سیلیکون وَلی نیست
وقتی از کارکنان صنعت هوش مصنوعی صحبت میشود، معمولاً پژوهشگران و مهندسان شرکتهایی مانند گوگل، اُپنایآی و انویدیا به ذهن میآیند. اما این تنها بخشی از نیروی کار صنعت است. برای آموزش و ارزیابی مدلهای هوش مصنوعی، شمار زیادی از کارکنان در کشورهای مختلف، از جمله کنیا، دادهها را دستهبندی میکنند، متنها و تصاویر را برچسب میزنند، پاسخهای مدلها را بررسی میکنند و محتوای خشونتآمیز یا آزاردهنده را پالایش میکنند. بسیاری از این کارکنان نه قرارداد مستقیم با شرکت تولیدکنندهٔ مدل دارند و نه از مزد و مزایای مهندسان آن برخوردارند. کار آنها گاهی از طریق پیمانکاران و پلتفرمهای دیجیتال سازماندهی میشود.
در ژوئن ۲۰۲۶، همزمان با کنفرانس بینالمللی کار در ژنو، چند تشکل کارگری کنیا، از جمله انجمن برچسبگذاران داده (Data Labellers Association)، اتحادیهٔ ناظران محتوای آفریقا (Africa Content Moderators Union) و جنبش کارگران فناوری آفریقا (Africa Tech Workers Movement)، همراه با تشکلهای دیگر بیانیهای مشترک منتشر کردند.
آنان خواستار حمایت قانونی از کارگران پلتفرمی، شرایط کار شایسته، جبران منصفانهٔ زحمت کارکنان و به رسمیت شناختن حقوق کسانی شدند که در پشت صحنه به توسعهٔ فناوریهای دیجیتال و هوش مصنوعی کمک میکنند.
اهمیت تجربهٔ کنیا در آن است که مفهوم تشکل کارکنان هوش مصنوعی را گسترش میدهد. اگر اتحادیهٔ پژوهشگران یک شرکت بزرگ بتواند دربارهٔ اخلاق و ایمنی مدل مذاکره کند، اما کارکنانی که دادههای آن مدل را آماده میکنند از حداقل حقوق شغلی محروم باشند، بخش بزرگی از مسئله همچنان حلنشده باقی میماند.
تشکلهای آینده باید بتوانند میان کارکنان رسمی، پیمانکاران، پژوهشگران، مهندسان، برچسبگذاران داده و ناظران محتوا ارتباط برقرار کنند. این کار ساده نخواهد بود. مزدها، قوانین کار، زبانها و شرایط استخدام متفاوتاند. اما تجربهٔ تشکلهای کارگری بینالمللی نشان میدهد که چنین تفاوتهایی مانع قطعی همکاری نیستند.
آیندهٔ سازمانیابی کارکنان هوش مصنوعی را نمیتوان تنها در آزمایشگاههای دیجیتال پیشرفته جستوجو کرد؛ بخشی از آن در میان کارگران کمدرآمد زنجیرهٔ جهانی تولید این فناوری شکل خواهد گرفت.
قدرت جمعی بدون تشکل پایدار؛ درس اُپنایآی و انویدیا
در نوامبر ۲۰۲۳، پس از برکناری سم آلتمن، بیش از ۷۰۰نفر از کارکنان اُپنایآی نامهای امضا کردند و تهدید کردند اگر تصمیم هیئتمدیره تغییر نکند، ممکن است شرکت را ترک کنند. این حرکت در بازگشت آلتمن نقش مهمی داشت.
در نوامبر ۲۰۲۶، کارکنان انویدیا نیز در جریان بحران مدیریتی شرکت نشان دادند که میتوانند بهسرعت یک حرکت گسترده ایجاد کنند.
اما آیا اینها نشانهٔ قدرت سازمانیافتهٔ کارکنان است؟
تا اندازهای بله. کارکنان متخصص، بهویژه در شرکتهایی که دانش و تجربهٔ آنان جایگزین کردنی نیست، از قدرت بالقوهٔ زیادی برخوردارند. مدیریت نمیتواند بهآسانی چشم بر احتمال استعفای جمعی شمار زیادی از مهندسان و پژوهشگران ببندد. ولی میان این توانایی و تشکل کارگری تفاوت مهمی وجود دارد.
در اُپنایآی و انویدیا، بخش مهمی از انرژی جمعی کارکنان صرف حمایت از مدیرعامل شد. این حمایت ممکن است از اعتماد حرفهای، نگرانی دربارهٔ آیندهٔ شرکت یا احساس بیعدالتی سرچشمه گرفته باشد؛ اما لزوماً به معنای داشتن برنامهای مستقل برای منافع فعلی و آتی کارکنان نیست. تشکل مستقل باید بتواند حتی در برابر مدیری که محبوب کارکنان است، از حقوق آنان دفاع کند.
ممکن است اعضای اتحادیه از یک مدیرعامل حمایت کنند، اما نباید سرنوشت تشکل خود را به سرنوشت او گره بزنند. معیار استقلال همین است: کارکنان بتوانند بر پایهٔ منافع و تصمیم جمعی خود عمل کنند، نه صرفاً در حمایت از یک مدیر یا جناحی از هیئتمدیره.
صندوق پیشنهادها، گروههای گفتوگوی داخلی و نامههای سرگشاده ابزارهای مفیدی هستند، اما بهخودیخود سازمان ایجاد نمیکنند. با پایان بحران ممکن است ارتباطها قطع شود و کارکنان دوباره به افراد پراکنده تبدیل شوند. اتحادیه برای جلوگیری از همین وضعیت به وجود میآید: تا نمایندگان منتخب، مجامع اعضا، منابع مالی مستقل، سازوکارهای پاسخگویی و برنامهٔ مستمر داشته باشد.
تشکل کارکنان هوش مصنوعی چه مطالباتی میتواند داشته باشد؟
تجربههای موجود نشان میدهند که مطالبات کارکنان این صنعت باید دو بخش بههمپیوسته داشته باشند.
بخش نخست همان حقوقی است که نسلهای مختلف کارگران و کارمندان برای آن مبارزه کردهاند:
مزد مناسب، امنیت شغلی، ساعات کار معقول، جلوگیری از تبعیض، حق اعتراض، حمایت در برابر اخراج خودسرانه، قراردادهای روشن و حق مذاکرهٔ جمعی.
هیچیک از این حقوق با ورود هوش مصنوعی اهمیت خود را از دست نمیدهد.
بخش دوم به ویژگیهای جدید این صنعت مربوط میشود.
کارکنان باید بتوانند دربارهٔ استفاده از هوش مصنوعی در محیط کار، تغییر وظایف شغلی، نظارت دیجیتال بر کارکنان، ایمنی محصولات، انتشار مدلها و کاربردهای پرخطر فناوری مطالبات مشخصی مطرح کنند.
برای نمونه، یک تشکل میتواند خواستار آن شود که پیش از بهکارگیری سیستم جدیدی که کار کارکنان را تغییر میدهد، اطلاعات کافی در اختیار نمایندگانشان قرار گیرد و دربارهٔ آثار آن مذاکره شود.
همچنین میتواند برای حمایت از پژوهشگرانی که دربارهٔ خطرات یک محصول هشدار میدهند، حق امتناع اخلاقی از پروژههای مشخص، و حضور نمایندگان کارکنان در کمیتههای ایمنی و ارزیابی خطر تلاش کند.
در مارس ۲۰۲۶، اتحادیهٔ کارگران ارتباطات آمریکا (CWA) مجموعهای از اصول خود دربارهٔ هوش مصنوعی را منتشر کرد. این اصول بر مشارکت کارکنان در بهکارگیری فناوری، مقابله با نظارت ناموجه، حفاظت از دادههای شخصی، جلوگیری از افزایش فشار کار و سهیم شدن کارکنان در منافع افزایش بهرهوری تأکید دارند. یکی از نکات مهم این سند، دفاع از امکان امتناع کارکنان از مشارکت در سیستمهایی است که غیراخلاقی میدانند.
این مطالبات هنوز در همهٔ شرکتها به حقوق قراردادی تبدیل نشده است. اما اهمیتشان در این است که برای مذاکره و مبارزهٔ جمعی موضوعات تازهای تعریف میکنند.
هدف آن نیست که کارکنان بهتنهایی و بهجای جامعه دربارهٔ همهٔ کاربردهای هوش مصنوعی تصمیم بگیرند. قانونگذاران، نهادهای عمومی و گروههای اجتماعی نیز حق دارند در این تصمیمها نقش داشته باشند. مسئله آن است که دانش و تجربهٔ کسانی که مستقیماً فناوری را میسازند، نباید از فرایند تصمیمگیری کنار گذاشته شود.
هوش مصنوعی در خدمت خود اتحادیهها
در کنار این تحولات، امکان تازهای نیز پدید آمده است: استفادهٔ خود تشکلهای کارگری از هوش مصنوعی برای سازماندهی بهتر.
اتحادیهها همواره از ابزارهای زمان خود استفاده کردهاند؛ از روزنامه و چاپخانه گرفته تا تلفن، شبکههای اجتماعی و سامانههای رأیگیری الکترونیکی. اکنون هوش مصنوعی نیز میتواند به این مجموعه اضافه شود.
در مه ۲۰۲۶ گزارشی منتشر شد که نشان میداد اتحادیهٔ کارگران ساختمانی آمریکای شمالی (LIUNA) از ابزارهایی مانند جمنای (Gemini) گوگل برای بررسی اطلاعات، تحلیل قراردادها و شناسایی روندهای کاری استفاده میکند. این کاربرد هنوز با ساختن یک هوشوارهٔ اختصاصی برای ادارهٔ دموکراتیک اتحادیه تفاوت دارد، اما نقطهٔ شروعی عملی است.
میتوان تصور کرد اتحادیهای از مهندسان، برنامهنویسان و پژوهشگران هوش مصنوعی، ابزارهای اختصاصی خود را طراحی کند؛ ابزارهایی که به خود اتحادیه تعلق داشته باشند و زیر نظارت اعضا کار کنند.
این نوع هوش مصنوعی میتواند قراردادهای جمعی را بررسی کند، تجربهٔ مذاکرات گذشته را در اختیار اعضا بگذارد، مقررات کار در کشورهای مختلف را مقایسه کند، پیشنهادهای اعضا را گردآوری کند و به کمیتههای منتخب اتحادیه برای تهیهٔ گزارش و تدوین مطالبات کمک کند.
برای نمونه، فرض کنیم کارکنان چند آزمایشگاه دیجیتال دربارهٔ حق امتناع از کار روی پروژههای نظامی نظرهای متفاوتی دارند. یک ابزار اختصاصی میتواند پیشنهادها و دلایل موافقان و مخالفان را دستهبندی کند، نقاط مشترک را نشان دهد و امکان بررسی گزینههای مختلف را برای مجمع اعضا فراهم سازد.
اما تصمیم با هوشواره نخواهد بود. اعضا باید بحث کنند، نمایندگانشان پاسخگو باشند و تصمیم نهایی از مسیرهای دموکراتیک گرفته شود.
از همه مهمتر، اطلاعات محرمانهٔ اعضا نباید در اختیار کارفرما یا شرکتهای ارائهدهندهٔ خدمات هوش مصنوعی قرار گیرد. استفاده از هوش مصنوعیهای متنباز (Open Source) و خودمیزبان ( (Self-hosted AIیعنی سامانههایی که اتحادیه بتواند کنترل فنی و دسترسی به دادههای آنها را در اختیار داشته باشد، میتواند به کاهش این خطر کمک کند؛ هرچند امنیت واقعی نیازمند مقررات، نظارت و مدیریت دقیق نیز هست.
این امکان بهویژه برای اتحادیههایی اهمیت دارد که اعضایشان در شهرها، کشورها و شرکتهای مختلف پراکندهاند. هوش مصنوعی میتواند به تامین ارتباطی قویتر، ترجمهٔ گفتوگوها، گردآوری تجربهها و آمادهسازی مطالب مشترک کمک کند.
البته هیچ ابزاری جای گفتوگوی اعضا، اعتماد متقابل و اقدام جمعی را نمیگیرد. اتحادیه با نرمافزار ساخته نمیشود؛ با مشارکت و تعهد کارکنان ساخته میشود. اما ابزار مناسب میتواند تشکل را نیرومندتر کند و امکان مشارکت اعضای بیشتری را فراهم آورد.
در اینجا یک فرصت جالب پیش روی کارکنان صنعت هوش مصنوعی قرار دارد: آنان میتوانند هم برای تغییر شیوهٔ توسعه و استفاده از این فناوری مبارزه کنند و هم از دانش خود برای ساختن تشکلهایی توانمندتر بهره بگیرند.
چگونه از حرکتهای خودجوش به تشکلهای پایدار برسیم؟
تجربههای انویدیا، آلفابت، دیپمایند و کارگران کنیا نشان میدهند که تشکلیابی همیشه از یک مسیر آغاز نمیشود.
گاهی کارکنان در اعتراض به اخراج یکی از همکاران گرد هم میآیند. گاهی اختلاف بر سر مزد یا شرایط کار سبب اتحاد میشود. گاهی مسئلهای مربوط به تبعیض، کاربرد نظامی فناوری یا تصمیم مدیریت، زمینهٔ حرکت جمعی را فراهم میکند. در همهٔ این موارد، گام نخست معمولاً ایجاد ارتباط و اعتماد میان کارکنان است.
اما برای تبدیل شدن به تشکل واقعی گامهای دیگری لازم است: تعیین مطالبات مشترک، ایجاد گروههای کاری، انتخاب نمایندگان قابل عزل و پاسخگو، تأمین منابع مالی مستقل و فراهم کردن امکان مشارکت اعضا در تصمیمها. تشکل به برنامهای نیاز دارد که با تغییر مدیرعامل، پایان یک اعتراض یا فروکش کردن توجه رسانهها از بین نرود.
آنچه اهمیت دارد، استقلال از مدیریت، برخورداری از پشتوانهٔ اعضا، استمرار فعالیت و توانایی اقدام جمعی است.
آیندهٔ هوش مصنوعی را فقط مدیران شرکتها نباید تعیین کنند
اکنون نشانههای تحولی تازه در میان کارکنان صنعت هوش مصنوعی دیده میشود.
در زنیمکس و بلیزارد کارکنان توانستهاند دربارهٔ استفاده از هوش مصنوعی حقوقی را وارد قراردادهای جمعی کنند. در آلفابت، کارکنان رسمی و پیمانکاری؛ تشکلی مستقل ساختهاند که فعالیتش به مذاکرات مزد محدود نیست. در دیپمایند کارکنان برای به رسمیت شناختن اتحادیهای تلاش میکنند که خواستار مشارکت در تصمیمهای مربوط به کاربرد فناوری است.
در کنیا، کارگران داده و ناظران محتوا برای حقوق کسانی سازمان مییابند که سهمشان در تولید هوش مصنوعی کمتر دیده میشود. در گوگل و اُپنایآی، نامههای مشترک نشان دادهاند که همکاری کارکنان میتواند از مرز شرکتهای رقیب عبور کند. در انویدیا نیز یک حرکت خودجوش داخلی نشان داد که کارکنان متخصص در زمان کوتاهی توان بسیج گسترده دارند.
این تجربهها هنوز یک جنبش هماهنگ جهانی نساختهاند. مطالبات و شیوههای سازمانیابی آنها متفاوت است. برخی در آغاز راهاند و برخی به قراردادهای مشخص دست یافتهاند.
اما مجموع آنها از تغییری مهم خبر میدهد: کارکنان صنایع پیشرو بهتدریج دریافتهاند که داشتن دانش تخصصی، جای قدرت جمعی را نمیگیرد.
پژوهشگری که از خطرات یک مدل آگاه است، اگر حق اعتراض و حمایت همکاران را نداشته باشد، ممکن است نتواند دانستههای خود را به گوش کسی برساند. برنامهنویسی که نگران استفاده از محصولش برای نظارت یا جنگ است، اگر تنها بماند، قدرت چندانی برای تغییر تصمیم مدیریت ندارد. کارگر دادهای که در کشوری دیگر مشغول آموزش همان مدل است، بدون تشکل ممکن است حتی برای مزد و شرایط مناسب کار نیز ابزار مؤثری نداشته باشد.
تشکل میتواند این افراد را از وضعیت پراکنده بیرون بیاورد.
ویژگی تازهٔ صنعت هوش مصنوعی آن است که کارکنانش میتوانند یک گام فراتر نیز بروند. آنان نهتنها دربارهٔ مزد و امنیت شغلی مذاکره میکنند، بلکه میتوانند خواستار مشارکت در تصمیمهایی شوند که بر آیندهٔ کار و زندگی میلیونها انسان اثر میگذارد.
و در این راه خود هوش مصنوعی نیز میتواند به کمکشان بیاید. هوشوارههای اختصاصی و تحت کنترل اتحادیهها میتوانند ارتباط اعضا، بررسی قراردادها، گردآوری تجربهها و تصمیمگیری آگاهانه را آسانتر کنند.
البته هیچیک از این امکانات بهخودیخود تشکل نمیسازد. تشکل همچنان به اعضای فعال، اعتماد، انتخاب نماینده، حق رأی، مسئولیتپذیری و توانایی اقدام مشترک نیاز دارد.
امید به آینده از آنجا میآید که این دو امکان در کنار یکدیگر قرار گیرند: کارکنانی که برای داشتن سهمی مؤثر در تعیین مسیر فناوری سازمان مییابند، و تشکلهایی که از خود فناوری برای گسترش مشارکت و تقویت قدرت جمعی اعضایشان استفاده میکنند.
در چنین صورتی، اتحادیههای صنعت هوش مصنوعی نهفقط مدافع حقوق کارکنان، بلکه یکی از نیروهای مؤثر در توسعهٔ مسئولانهتر این صنعت خواهند بود. آیندهٔ هوش مصنوعی نباید فقط در اتاقهای هیئتمدیره، میان سرمایهگذاران و در مذاکرات محرمانهٔ شرکتها و دولتها تعیین شود.
کسانی که این فناوری را با کار و دانش خود میسازند نیز باید بتوانند در تعیین آیندهٔ آن نقش داشته باشند. و نخستین شرط دستیابی به چنین حقی، متشکل شدن است.
منابع:
| موضوع | منبع |
| حرکت کارکنان انویدیا، نوامبر ۲۰۲۶ | WIRED و Reuters |
| تأسیس اتحادیهٔ آلفابت، ۲۰۲۱ | بیانیهٔ رسمی CWA |
| قرارداد زنیمکس، ۲۰۲۵ | گزارش رسمی CWA |
| قراردادهای بلیزارد، ۲۰۲۶ | بیانیهٔ رسمی اتحادیه |
| رأی اعضای دیپمایند، مهٔ ۲۰۲۶ | اتحادیهٔ CWU |
| مرحلهٔ جدید دیپمایند، نوامبر ۲۰۲۶ | گزارش WIRED |
| همکاری کارگران داده در کنیا، ژوئن ۲۰۲۶ | بیانیهٔ مشترک تشکلهای کارگری |
| اصول کارگری دربارهٔ هوش مصنوعی، مارس ۲۰۲۶ | سند CWA |
| استفادهٔ اتحادیهٔ لیونا (LIUNA) از هوش مصنوعی، مه ۲۰۲۶ | گزارش Technical.ly |