شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، و مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران در تالار بزرگ خلق در پکن، چین، در ۲ سپتامبر ۲۰۲۵ (۱۲ شهریور ۱۴۰۴)
مهدی جعفری
جمعه ۲۲ آبان ۱۴۰۵
رفتار چین در شورای امنیت سازمان ملل متحد طی دو دههٔ گذشته نشان می‌دهد که حمایت دولت چین از ایران تابعی از ملاحظات منع گسترش [تسلیحات هسته‌یی]، ثبات منطقه‌یی، و قواعد بین‌المللی بوده است. چین پیش از برجام به قطعنامه‌های ۱۶۹۶، ۱۷۳۷، ۱۷۴۷، ۱۸۰۳، و ۱۹۲۹ رأی مثبت داد که در واکنش به مناقشهٔ هسته‌یی ایران و نگرانی‌های مربوط به اجرای الزامات مورد نظر شورای امنیت و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تصویب شدند. بااین‌حال، چین هم‌زمان بر ضرورت حل‌وفصل دیپلماتیک اختلاف‌ها تأکید داشته است.
چین از برجام و قطعنامهٔ ۲۲۳۱ در سال ۲۰۱۵ حمایت کرد و این توافق را چارچوبی برای حل مناقشه از مسیر مذاکره و چندجانبه‌گرایی دانست. پس از بازگشت مناقشه بر سر تحریم‌ها، چین در برابر تلاش کشورهای اروپایی برای فعال‌سازی سازوکار بازگشت تحریم‌ها موضع گرفت. چین با این استدلال که قطعنامهٔ ۲۲۳۱ در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ خاتمه یافته است اعتبار حقوقی ادامهٔ فعالیت کمیتهٔ ۱۷۳۷ و سازوکارهای مرتبط را نپذیرفت، موضعی که با مخالفت آمریکا و کشورهای اروپایی روبه‌روست و میان اعضای شورای امنیت دربارهٔ آن اختلاف حقوقی وجود دارد.
در آوریل ۲۰۲۶ نیز چین و روسیه پیش‌نویس قطعنامهٔ بحرین دربارهٔ تنگهٔ هرمز را وتو کردند. استدلال چین این بود که متن پیشنهادی به‌جای کاهش تنش ممکن است زمینهٔ مشروعیت‌بخشی به عملیات نظامی بدون مجوز شورای امنیت را فراهم کند. بااین‌حال، چین هم‌زمان با حمله‌های ایران به کشورهای خلیج فارس و بستن تنگهٔ هرمز مخالفت کرد و بر ضرورت بازگشت امنیت و آزادی کشتی‌رانی تأکید داشت. این مواضع نشان می‌دهد که مخالفت چین با یک قطعنامه لزوماً به معنای تأیید تمام اقدامات ایران نیست.
خط قرمزهای چین در حمایت از ایران
نخست: حفظ رژیم منع گسترش و جلوگیری از افزایش قدرت‌های هسته‌یی: چین، در جایگاه یکی از قدرت‌های هسته‌یی جهان، با گسترش سلاح‌های اتمی و افزایش شمار کشورهای دارندهٔ این تسلیحات مخالف است، زیرا چنین روندی می‌تواند موازنهٔ امنیتی بین‌المللی را پیچیده‌تر و خطر رقابت تسلیحاتی را تشدید کند. پایبندی به ان‌پی‌تی و حفظ اعتبار رژیم جهانی منع اشاعه از همین منظر برای چین اهمیت دارد. این ملاحظه بخشی از چرایی حمایت چین از قطعنامه‌های هسته‌یی علیه ایران پیش از برجام را نیز توضیح می‌دهد. در نتیجه، اگر ایران از ان‌پی‌تی خارج شود یا برنامهٔ هسته‌یی نگرانی جدّی دربارهٔ دستیابی ایران به سلاح هسته‌یی ایجاد کند، حمایت چین از جمهوری اسلامی با محدودیت‌های بیشتری روبه‌رو می‌شود.
دوم: حفظ موازنهٔ منطقه‌یی و تأمین امنیت انرژی: حفظ موازنهٔ قدرت در غرب آسیا و جلوگیری از بی‌ثباتی گسترده در این منطقه از اصول سیاست خارجی چین است. از نگاه چین، جنگ فراگیر علیه ایران و تضعیف شدید این کشور می‌تواند موازنهٔ منطقه‌یی را بر هم بزند و به گسترش ناامنی منجر شود. چنین وضعی نه‌تنها جریان انرژی از منطقه و مسیرهای حیاتی انتقال آن، به‌ویژه تنگهٔ هرمز را در معرض اختلال قرار می‌دهد، بلکه می‌تواند زمینهٔ گسترش فعالیت گروه‌های افراطی و ناامنی در مناطق غربی چین را نیز فراهم کند. بنابراین، حمایت چین از ایران در این حوزه را باید در چارچوب تلاش برای جلوگیری از جنگی گسترده و حفظ ثبات منطقه‌یی تحلیل کرد.
سوم: دفاع از چندجانبه‌گرایی و مقابله با یک‌جانبه‌گرایی آمریکا: چین مخالفت با اقداماتی که خارج از چارچوب منشور ملل متحد یا مبتنی بر تحمیل ارادهٔ یک‌جانبهٔ آمریکا باشد را بخشی از رویکردش در دفاع از چندجانبه‌گرایی می‌داند. از این منظر، مخالفت با قطعنامه‌هایی که می‌توانند زمینهٔ تشدید فشار یا مشروعیت‌بخشی به استفاده از زور را فراهم کنند به چین امکان می‌دهد با آنچه یک‌جانبه‌گرایی آمریکا می‌خواند مقابله کند و بر نقش شورای امنیت و قواعد بین‌المللی تأکید بگذارد. بااین‌حال، این رویکرد به معنای حمایت خودکار چین از ایران در هر موضوعی نیست؛ هرگاه رفتار جمهوری اسلامی با اصول مورد تأکید دولت چین یا منافع راهبردی آن کشور تعارض جدّی پیدا کند، دامنهٔ این حمایت نیز می‌تواند محدود شود.
جمع‌بندی
در چشم‌انداز پیش رو، حمایت چین از ایران در شورای امنیت به میزان همسویی رفتار جمهوری اسلامی ایران با سه اولویت راهبردی چین بستگی خواهد داشت: جلوگیری از گسترش سلاح‌های هسته‌یی، حفظ موازنهٔ منطقه‌یی و امنیت انرژی، و دفاع از چندجانبه‌گرایی در برابر یک‌جانبه‌گرایی آمریکا. بر این اساس، اگر قطعنامه‌ای به تضعیف شدید ایران، بر هم خوردن موازنهٔ قدرت در غرب آسیا، اختلال در جریان انرژی، یا تضعیف جایگاه شورای امنیت منجر شود، احتمال مخالفت چین با آن افزایش می‌یابد. در مقابل، اگر اقدامات ایران در این سه حوزه منافع راهبردی چین را به خطر اندازد، نمی‌توان وتو چین را قطعی دانست.
در نهایت، چین نه متحدی متعهد به حمایت بی‌قیدوشرط از ایران، بلکه قدرتی است که حمایت از ایران را تا جایی پیش می‌برد که با ملاحظات مذکور، به‌ویژه رقابت راهبردی‌اش با آمریکا، سازگار باشد.