پس از شکست خوردن الکساندار ووچیچ، فضای شادی و جشن در میان حامیان «فهرست دانشجویان» برقرار شد. عکس از Marko Drobnjakovic / AP
دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵
م. حامد – اندیشهٔ نو: به گزارش خبرگزاری‌های جهان، الکساندر ووچیچ (Aleksandar Vučić)، سیاستمدار و رئیس‌جمهور پوپولیست پیشین صربستان، شامگاه یکشنبه ۲۵ اکتبر/۳ آبان شکست در انتخابات پارلمانی در برابر «فهرست دانشجویان» را پذیرفت. این انتخابات زودهنگام در حالی برگزار شد که شهروندان صربستان برای کنار زدن رهبری که بسیاری او را به فساد متهم می‌کنند حضور گسترده و بی‌سابقه‌ای در پای صندوق‌های رأی داشتند.
الکساندر ووچیچ، چهرهٔ قدرتمند در سیاست صربستان در ۱۴ سال گذشته و از حامیان دولت راست افراطی بنیامین نتانیاهو- به‌ویژه در جنگ نسل‌کُشی غزه- که با تکیه بر ناسیونالیسم عوام‌فریبانهٔ مختص به خودش به مرکز قدرت رسیده بود، با پذیرش شکست در انتخابات زودهنگام پارلمانی راه را برای انتقال به دولت بعدی باز کرد.
مهم‌ترین رقیب «فهرست دانشجویان» در این انتخابات ائتلاف «صربستان متحد» (United Serbia) بود که ائتلاف حامی الکساندر ووچیچ و متکی بر حزب پیشرو صربستان (SNS) است و ستون اصلی دولت حاکم را تشکیل می‌دهد.
برخی حزب‌های سُنتی مخالف دولت از رقابت مستقل انصراف دادند و از فهرست دانشجویان حمایت کردند. بسیاری از رأی‌دهندگان نیز که از حکومت ناراضی بودند، اما به حزب‌های سُنّتی اپوزیسیون هم اعتماد نداشتند، فهرست دانشجویان را گزینه‌ای جدید و متفاوت دیدند و به آن رأی دادند.
نکتهٔ جالب این است که دانشجویان تأکید می‌کردند فهرستشان «حزب» نیست و از هر دو سوی صحنهٔ سیاسی سُنتی، یعنی هم از حکومت و هم از اپوزیسیون پارلمانی، فاصله می‌گرفتند. آنها حتی برای نامزدهایشان شروطی گذاشته بودند که افراد وابسته به ائتلاف حاکم یا مقام‌های رسمی اپوزیسیون پارلمانی نتوانند در فهرستشان قرار بگیرند.
الکساندر ووچیچ، سیاستمدار ۵۶ساله، در حالی که شکست در انتخابات زودهنگام پارلمانی را پذیرفت، تأکید کرد هنوز نتایج رسمی انتخابات را در اختیار ندارد. این چهرهٔ سیاسی صربستان گفت: «ما هنوز نتایج نهایی را نداریم، اما […] مشخص است که انتخابات را باخته‌ایم. جنبش دانشجویان بین ۱۳۵ تا ۱۴۰ کرسی و ما ۱۰۵ کرسی به دست خواهیم آورد.»
«جنبش اعتراض‌های دانشجویی» که در قالب ائتلاف سیاسی به نام «فهرست دانشجویان» وارد کارزار انتخاباتی شد جریان نوظهوری است که رهبری‌اش را ایلیا سردانوویچ، استاد دانشکدهٔ پزشکی، بر عهده دارد. این ائتلاف موفق شد در یک چرخش بزرگ سیاسی حزب حاکم صربستان را شکست دهد.
«فهرست دانشجویان» در صربستان در اصل حزب سُنّتی نبود، بلکه محصول جنبش گستردهٔ ضدفساد و عدالت‌خواهانه‌ای بود که پس از فاجعهٔ نووی ساد شکل گرفت و با اتکا به سازمان‌دهی افقی، مجامع دانشجویی، و حمایت گستردهٔ اجتماعی از حرکتی اعتراضی به نیرویی انتخاباتی تبدیل شد.
در بسیاری از کشورها جوانان و دانشجویان در اعتراض‌های اجتماعی و سیاسی نقش دارند، اما کمتر پیش می‌آید که بتوانند مستقیماً بر ساختار قدرت اثر بگذارند. پیروزی فهرست دانشجویان این پیام را منتقل کرد که جنبش دانشجویی می‌تواند بازیگر اصلی سیاست ملی شود.
سرانجام، در پی حضور بی‌سابقه و رکوردشکن واجدان شرایط در پای صندوق‌های رأی در صربستان، الکساندر ووچیچ که از دل یک جنبش اعتراضی چندساله سربرآورده بود پیروزی نیروی سیاسی جدید را پذیرفت و گفت: «براساس نمونه‌گیری‌های آماری، مشخص است که ما این انتخابات را باخته‌ایم.»
پس از اعلام شکست الکساندر ووچیچ، در ستاد انتخاباتی دانشجویان فضای شاد و جشن‌گونه‌ای برپا شد.
بر أساس آخرین آمار رسمی اعلام‌شده، جنبش دانشجویان موفق به کسب ۱۳۵ تا ۱۴۰ کرسی از مجموع ۲۵۰ کرسی پارلمان شده است. ائتلاف حاکم در این انتخابات ۱۰۵ کرسی را به دست آورده است.
دولت جدید و چالش‌های پیش رو
اکنون باید صبر کرد و دید که آیا جنبشی که در دانشگاه‌ها و خیابان‌ها شکل گرفت می‌تواند در دولت و پارلمان نیز همان میزان اعتماد عمومی را حفظ کند یا نه و خواست‌های عدالت‌طلبانه و ضدّفساد و آزادی‌خواهانهٔ مردم را برآورده کند یا نه.
با وجود اینکه «فهرست دانشجویان» اکثریت پارلمان را به دست آورده است، پیروزی انتخاباتی لزوماً به معنای حکومت‌داری آسان نیست. اپوزیسیون قدرتمند ووچیچ و شبکهٔ سیاسی شکل‌گرفته حول «حزب پیشرو» صربستان بیش از یک دهه بر سیاست صربستان مسلط بوده‌اند. چنین شبکه‌ای فقط با یک انتخابات ناپدید نمی‌شود و احتمالاً در پارلمان، رسانه‌ها، دولت محلی، و بخشی از دستگاه اداری نفوذش را حفظ خواهد کرد.
سیاست خارجی نیز یکی از عرصه‌های حساس در صربستان است. صربستان در دورهٔ حکومت ووچیچ یکی از نزدیک‌ترین متحدان اسرائیل در منطقهٔ بالکان و حتی در میان برخی کشورهای اروپایی به شمار می‌رفت. اگرچه، در سال ۲۰۲۰، زمانی که اسرائیل تصمیم گرفت کوزوو را به رسمیت بشناسد، دولت ووچیچ ناراضی شد و اعلام کرد که این دیدگاه اسرائیل با سیاست‌های صربستان در تضاد است و منابع نزدیک به دولت صربستان هشدار دادند که این موضوع می‌تواند به روابط دو کشور آسیب بزند. روابط صربستان با اتحادیهٔ اروپا (که سال‌هاست نامزد عضویت در آن است)، روسیه، چین، و نیز مسئلهٔ کوزوو از موضوع‌هایی‌اند که دولت جدید باید به آنها بپردازد.
اما «فهرست دانشجویان» یک مزیت مهم هم دارد: این جنبش در نتیجهٔ بزرگ‌ترین موج بسیج اجتماعی سال‌های اخیر صربستان شکل گرفت و از حمایت گستردهٔ قشرهای گوناگون جامعه برخوردار شد. اگر این جنبش و دولت جدید بتوانند این سرمایهٔ اجتماعی را حفظ کنند، بخت بیشتری برای مقابله با مقاومت اپوزیسیون خواهند داشت.
جنبش و «فهرست دانشجویان» چگونه به وجود آمد؟
شکل‌گیری این جنبش به فاجعهٔ فروریختن سایبان ایستگاه راه‌آهن نووی ساد در ۱ نوامبر ۲۰۲۴ (نزدیک به دو سال پیش) بازمی‌گردد. در آن فاجعه ۱۶ نفر جان باختند و بخش بزرگی از افکار عمومی صربستان فساد و سوءمدیریت دولتی را عامل اصلی آن دانست.
پس از آن سانحه، دانشجویان در بسیاری از دانشگاه‌های صربستان دست به اعتراض و اشغال نمادین دانشکده‌ها زدند. آنها خواستار انتشار اسناد فنی بازسازی ایستگاه، پیگرد مسئولان، توقف برخورد با معترضان، و افزایش بودجهٔ آموزش عالی شدند.
ویژگی جنبش
این جنبش از ابتدا ساختاری «رهبرمحور» نداشت. تصمیم‌ها در مجامع عمومی دانشجویان یا «پلنوم‌ها» (Plenums) گرفته می‌شد، یعنی هر دانشجو امکان مشارکت و رأی دادن داشت. سخنگویان نیز مرتب تغییر می‌کردند تا جنبش به یک فرد یا رهبر خاص وابسته نشود.
اعتراض‌ها به‌تدریج از دانشگاه‌ها فراتر رفت و کشاورزان، معلمان، وکلا، هنرمندان، و دیگر گروه‌های اجتماعی نیز به آن پیوستند. در مارس ۲۰۲۵ (اسفند ۱۴۰۳) بلگراد شاهد یکی از بزرگ‌ترین تجمع‌های اعتراضی تاریخ معاصر صربستان بود.
از خیابان تا انتخابات
دانشجویان در مه ۲۰۲۵ (اردیبهشت ۱۴۰۴) خواهان برگزاری انتخابات زودهنگام شدند و سپس تصمیم گرفتند فهرست مستقلی برای انتخابات تشکیل دهند. آنها تأکید کردند که خودِ دانشجویان نامزد نخواهند شد، بلکه افراد مورد اعتماد جامعه را معرفی می‌کنند.
این فهرست با نام «فهرست دانشجویی – دانشجویان پیروز می‌شوند» (Student List – Students Are Winning) وارد انتخابات پارلمانی ۲۰۲۶ شد و بر پایهٔ نتایج اعلام‌شده تا کنون، موفق شد اکثریت کرسی‌های پارلمان را به دست آورد و به سلطهٔ طولانی‌مدت حزب حاکمِ الکساندر ووچیچ پایان دهد.