Louisa Gouliamaki/Reuters
جمعه ۱ آبان ۱۴۰۵
آ. نعمت‌زاده – اندیشهٔ نو: در حالی که دولت ادی راما، نخست‌وزیر آلبانی از حزب سوسیالیست از ۲۰۱۳ تا کنون، سال‌هاست عضویت آلبانی در اتحادیهٔ اروپا را مهم‌ترین هدف سیاسی‌اش معرفی می‌کند، این کشور کوچک بالکان این روزها با جدّی‌ترین موج اعتراض‌های خیابانی سال‌های اخیر روبه‌رو شده است. اعتراض‌هایی که از نارضایتی دانشجویان به وضع آموزش و آیندهٔ شغلی آغاز شد به‌تدریج به جنبشی گسترده‌تر علیه فساد، نابرابری اجتماعی، و ساختار سیاسی موجود تبدیل شد و اکنون خیابان‌های پایتخت- تیرانا- به صحنهٔ درگیری‌های شدید نیروهای پلیس با معترضان بدل شده است.
آلبانی در سال‌های اخیر از نظر اقتصادی رشد به‌نسبت باثباتی داشته است. گردشگری رونق گرفته، مذاکرات عضویت در اتحادیهٔ اروپا پیشرفت کرده، و دولت از کاهش بدهی عمومی و مهار کردن تورم سخن می‌گوید. با این حال، بسیاری از شهروندان معتقدند که این رشد اقتصادی هیچ سودی به زندگی روزمرهٔ مردم عادی نرسانده و مشکلاتی مانند بیکاری جوانان، مهاجرت گسترده، افزایش هزینه‌های زندگی، و فساد اداری همچنان پابرجاست.
با نگاه به آنچه این روزها در کشورهای اروپایی می‌گذرد، به نظر می‌آید که پس از «بهار عرب» حالا شاهد «بهار اروپا» هستیم.
از دانشگاه تا خیابان
اعتراض‌های اخیر نخست با اعتراض‌های دانشجویان و خواست‌هایی مانند بهبود شرایط دانشگاه‌ها، کاهش هزینه‌های تحصیل، افزایش حمایت مالی از دانشجویان، و ایجاد فرصت‌های شغلی آغاز شد. دانشجویان می‌گویند آینده‌ای روشن پیش روی خودشان نمی‌بینند و شکاف میان وعده‌های دولت و واقعیت زندگی روزمره هر سال بیشتر می‌شود. اعتراض‌های آلبانی در فضایی شکل گرفت که در کشورهای دیگر اروپا نیز شاهد حرکت‌های دانشجویی مشابه در اعتراض به وضع آموزش و شرایط زندگی بوده‌ایم.
اما خیلی زود دامنهٔ اعتراض‌ها فراتر از خواست‌های آموزشی رفت. تظاهرات‌کنندگان به فساد گستردهٔ دولتی، نابرابری اقتصادی، و «بی‌اعتنایی دولت به مطالبات مردم» اعتراض دارند. برخی معترضان حتی خواستار استعفای ادی راما، نخست‌وزیر، شدند و شعارهایی علیه کل ساختار سیاسی کشور سر دادند.
گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد که اعتراض‌ها به‌سرعت از جنبشی صرفاً دانشجویی به حرکت اجتماعی گسترده تبدیل شده است. تحلیلگران و خبرنگاران محلی تأکید می‌کنند که برخلاف ادعای دولت، نشانهٔ روشنی از رهبری متمرکز یا سازمان‌دهی حزبی در این اعتراض‌ها دیده نمی‌شود و بخش بزرگی از هماهنگی‌ها از طریق شبکه‌های اجتماعی و ارتباطات افقی میان جوانان صورت می‌گیرد.
تیرانا: شهری در وضعیت فوق‌العاده
در روزهای اخیر مرکز تیرانا شاهد صحنه‌هایی بوده که کمتر در تاریخ معاصر آلبانی مشاهده شده است. هزاران معترض بارها به خیابان‌ها آمده‌اند و در برخی موارد پلیس با آنها درگیری‌های خشونت‌آمیزی داشته است. برخی از معترضان در چند نقطه سنگ، کوکتل مولوتف، و مواد آتش‌زا پرتاب کرده‌اند و پلیس نیز از گاز اشک‌آور، خودروهای آب‌پاش، و گلوله‌های لاستیکی برای متفرق کردن جمعیت استفاده کرده است.
در جریان این ناآرامی‌ها شماری از ساختمان‌های دولتی، شعبه‌های بانک‌ها، و اموال عمومی آسیب دیده و گزارش‌هایی از آتش‌سوزی در برخی ساختمان‌های مهم دولتی منتشر شده است. صدها نفر تا کنون بازداشت شده‌اند و ده‌ها نفر از نیروهای پلیس و معترضان نیز مجروح شده‌اند.
شدت درگیری‌ها به حدّی بوده که بسیاری از فروشگاه‌ها و مراکز تجاری مرکز شهر کرکره‌های فلزی نصب کرده‌اند و شهرداری برای جلوگیری از استفادهٔ معترضان از سنگ‌فرش خیابان‌ها اقدام به جمع‌آوری بخشی از آنها کرده است.
نقش فساد و پرونده‌های جنجالی
بخش مهمی از خشم عمومی به مسئلهٔ فساد سیاسی بازمی‌گردد. در سال‌های گذشته چندین پرونده علیه مقام‌های ارشد دولتی مطرح شده و همین موضوع اعتماد عمومی به نهادهای سیاسی کشور را کاهش داده است. منتقدان دولت معتقدند که مبارزه با فساد در آلبانی همچنان ناقص است و سیاستمداران قدرتمند اغلب از پاسخگویی واقعی در برابر قانون مصون می‌مانند.
اعتراض‌ها همچنین تحت تأثیر مناقشه‌های مرتبط با برخی پروژه‌های بزرگ سرمایه‌گذاری و گردشگری قرار گرفته است. از جمله، یک پروژهٔ گردشگری تجملی در سواحل جنوبی کشور که با سرمایه‌گذاری‌های مرتبط با جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ، پیوند خورده به نماد نارضایتی بخشی از جامعه از تصمیم‌گیری‌های غیرشفاف دولت تبدیل شده است.
SPAK: نهاد ضدّفساد در مرکز بحران
در قلب بحران فساد نهادی به نام SPAK یا «ساختار ویژهٔ مبارزه با فساد و جرایم سازمان‌یافته» قرار دارد. این نهاد، که یکی از مهم‌ترین نتایج اصلاحات قضایی مورد درخواست اتحادیهٔ اروپا است، در سال‌های اخیر تحقیقاتش را به سطوح بالای قدرت سیاسی گسترش داده است.
حامیان SPAK معتقدند این نهاد نخستین تلاش جدّی برای مبارزه با فساد و پایان دادن به مصونیت سیاسی در آلبانی است و باید بتواند بدون دخالت دولت یا پارلمان دربارهٔ مقام‌های بلندپایه تحقیق کند. از سوی دیگر، مناقشه بر سر برخی پرونده‌های حساس باعث شده SPAK به یکی از محورهای اصلی کشمکش سیاسی کشور تبدیل شود. اتحادیهٔ اروپا نیز استقلال این نهاد را یکی از معیارهای کلیدی برای ادامه یافتن فرایند عضویت آلبانی در اتحادیه می‌داند.
حزب‌های سیاسی کجا ایستاده‌اند؟
اگرچه دولت بارها مخالفان را به تحریک اعتراض‌ها متهم کرده است، اما واقعیت صحنه پیچیده‌تر از رویارویی ساده میان دولت و اپوزیسیون به نظر می‌رسد. بسیاری از معترضان نه‌تنها علیه دولت، بلکه علیه حزب‌های سنّتی مخالف نیز موضع گرفته‌اند. شعارهایی مانند «راما در زندان، بریشا در زندان» نشان می‌دهد بخشی از جنبش اعتراضی به کل طبقهٔ سیاسی بی‌اعتماد است. ادی راما، نخست‌وزیر آلبانی، رهبر حزب سوسیالیست (در واقع سوسیال دموکرات) است و سالی بریشا رهبر حزب دموکرات آلبانی (راست میانه) و مهم‌ترین رقیب دولت است. بریشا پیش از این در دههٔ ۱۹۹۰ یک دوره رئیس‌جمهور بوده و از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۳ هم نخست‌وزیر آلبانی بوده است.
البته حزب‌های مخالف، به‌ویژه حزب دموکراتِ بریشان، از نارضایتی عمومی برای افزایش فشار بر دولت بهره برده‌اند و برخی چهره‌های مخالف در تجمع‌ها هم حضور داشته‌اند. با این حال، گزارش‌های میدانی تأکیدی است بر اینکه اعتراض‌ها همچنان بیش از آنکه حزبی باشد، رنگ و بوی اجتماعی و «نسلی» دارد.
موضع کمونیست‌ها
در این میان، حزب کمونیست آلبانی (PKSH) نیز از اعتراض‌های دانشجویی حمایت کرده است. بنا بر بیانیه‌ای که این حزب منتشر کرده، کمونیست‌ها خواست‌های دانشجویان را «عادلانه و برحق» خوانده، سرکوب پلیسی را محکوم کرده، و هم‌زمان از دولت ادی راما و اپوزیسیون سالی بریشا انتقاد کرده‌اند. حزب کمونیست آلبانی، که حزب به‌نسبت کوچکی است، هر دو جریان را نمایندهٔ منافع سرمایه‌داری دانسته و از دانشجویان خواسته است که استقلال خودشان را حفظ کنند.
آیندهٔ بحران
دولت ادی راما تا کنون نشانه‌ای از عقب‌نشینی نشان نداده و به‌صراحت اعلام کرده که استعفا نخواهد داد. او هشدار داده که ادامهٔ خشونت‌ها می‌تواند به روند عضویت آلبانی در اتحادیهٔ اروپا آسیب بزند.
در مقابل، بسیاری از معترضان نیز اعلام کرده‌اند که تا تحقق خواست‌هایشان به اعتراض‌ها ادامه خواهند داد. همین موضوع باعث شده آلبانی وارد مرحله‌ای از بن‌بست سیاسی شود، وضعی که نه دولت توانسته به آن پایان دهد و نه جنبش اعتراضی موفق شده تغییر سیاسی فوری ایجاد کند.
در مجموع، آنچه امروز در تیرانا جریان دارد دیگر صرفاً اعتراض دانشجویی یا رقابت میان حزب‌های سیاسی نیست. این بحران بازتاب شکاف عمیق‌تری است میان جامعه و نسلی که آینده‌اش را در خطر می‌بیند و ساختار سیاسی‌ای که مدعی موفقیت اقتصادی و پیشرفت به‌سوی اروپا است. اینکه کدام‌یک از این دو روایت در نهایت دست بالا را پیدا کند نه‌تنها سرنوشت دولت ادی راما، بلکه مسیر آیندهٔ آلبانی در اروپا را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.
