چهارشنبه ۲۹ مهر ۱۴۰۵
فقر دیگر صرفاً به معنای درآمد کم یا خط فقر پولی نیست، بلکه چرخه‌ای پیچیده از محرومیت‌های درهم‌تنیده است که جنبه‌های متعدد زندگی انسان را در بر می‌گیرد. تازه‌ترین گزارش «شاخص جهانی چندوجهی فقر ۲۰۲۶» که برنامهٔ عمران ملل متحد (UNDP) و ابتکار عمل فقر و توسعهٔ انسانی آکسفورد (OPHI) به‌طور مشترک منتشر کرده‌اند تصویری روشن و تکان‌دهنده از وضع ۱٬۲میلیارد انسان در سراسر جهان ارائه می‌دهد که در چنگال فقر حاد چندوجهی گرفتارند. این گزارش با واکاوی داده‌های ۱۰۸ کشور نشان می‌دهد که چگونه محرومیت‌های هم‌زمان در حوزه‌های سلامت، آموزش، و استاندارد زندگی همچنان بزرگ‌ترین مانع توسعهٔ پایدار در قرن حاضر است.
گزارش «شاخص جهانی چندوجهی فقر ۲۰۲۶» (Global Multidimensional Poverty Index 2026) که برنامهٔ عمران ملل متحد (UNDP) و ابتکار فقر و توسعه انسانی دانشگاه آکسفورد (OPHI) منتشر کرده‌اند وضع فقر چندوجهی را در جهان بررسی می‌کند. این گزارش ۱۰۸ کشور و ۶٫۳میلیارد نفر از جمعیت جهان را شامل می‌شود.
بر اساس جدیدترین نسخهٔ این گزارش، یک‌میلیارد و ۲۰۰میلیون نفر (معادل ۱۸٫۹درصد از جمعیت مناطق بررسی‌شده) در فقر حاد چندوجهی زندگی می‌کنند، به این معنا که حداقل در یک‌سوم از شاخص‌های وزن‌دهی‌شدهٔ مربوط به سلامت، آموزش، و استاندارد زندگی دچار محرومیت‌اند. از این تعداد، ۵۳۴میلیون نفر (۴۴٫۶درصد از افراد فقیر) در دستهٔ «بسیار فقیر» قرار دارند، یعنی در نیمی یا بیشتر از شاخص‌های مذکور محرومیت دارند. علاوه بر این، ۹۵۲میلیون نفر دیگر نیز در زمرهٔ افراد «آسیب‌پذیر»اند که محرومیت‌های ملموسی دارند، اما به آستانهٔ فقر نرسیده‌اند.
چه کسانی فقیرند و کجا زندگی می‌کنند؟
کودکان: در میان جمعیت کودکان جهان، تقریباً از هر سه کودک، یک نفر در فقر چندوجهی به سر می‌برد (در مقایسه با یک نفر از هر هفت بزرگ‌سال). در میان کل جمعیت فقیر جهان، بیش از نیمی از جمعیت (یعنی ۵۱٫۵درصد یا ۶۱۷میلیون نفر) را کودکان زیر ۱۸ سال تشکیل می‌دهند. بیشترین میزان فقر کودکان در صحرای آفریقا با ۳۵۵میلیون کودک فقیر و پس از آن در آسیای جنوبی با ۱۸۱میلیون کودک فقیر است.
حدود ۸۳٫۳درصد از جمعیت فقیر جهان (۹۹۸میلیون نفر) در مناطق روستایی زندگی می‌کنند، در حالی که فقط ۱۶٫۷درصد (۲۰۰میلیون نفر) در شهرها ساکن‌اند. نرخ بروز فقر در روستاها ۲۸٫۷درصد و در شهرها ۷درصد است. صحرای آفریقا بیشترین میزان فقر چندوجهی را با ۶۱۶میلیون نفر فقیر (بیش از نیمی از کل فقیران جهان) دارد. آسیای جنوبی، با ۳۹۳میلیون فقیر، در رتبهٔ بعدی قرار دارد. نزدیک به دوسوم (۶۵٫۱درصد یا ۷۷۹میلیون نفر) از جمعیت فقیر جهان در کشورهای با درآمد متوسط (عمدتاً درآمد متوسط رو به پایین) زندگی می‌کنند.
محرومیت‌های اصلی جمعیت فقیر جهان
شاخص جهانی MPI بر پایهٔ سه وجه اصلی بنا شده است: سلامت، شامل شاخص‌های تغذیه و مرگ‌ومیر کودک، آموزش، شامل سال‌های تحصیل و حضور کودکان در مدرسه، و استانداردهای زندگی، شامل سوخت پخت‌وپز، بهداشت، آب آشامیدنی، برق، کیفیت مسکن، و دارایی‌ها. این شاخص ۱۰ معیار گوناگون را در سه وجه سلامت و آموزش و استاندارد (کیفیت) زندگی را اندازه‌گیری می‌کند:
سوخت پخت‌وپز: رایج‌ترین محرومیت در جهان است که بیش از یک‌میلیارد نفر (بیشتر در آفریقای سیاه) را درگیر کرده است.
برق و آب آشامیدنی: بخش عمده‌ای از افرادی که به برق و آب سالم دسترسی ندارند نیز در آفریقای سیاه ساکن‌اند.
آموزش و تغذیه: در آسیای جنوبی، محرومیت از تغذیه، مسکن، سال‌های تحصیل، و نیز نرفتن کودکان به مدرسه سهم زیادی از مشکلات را تشکیل می‌دهد.
مرگ‌ومیر کودکان: حدود ۱۴۵میلیون نفر در خانواده‌هایی زندگی می‌کنند که طی پنج سال گذشته کودکی را از دست داده‌اند، که این مورد نیز بیش از ۵۶درصد در آفریقای سیاه متمرکز است.
روندها و پیشرفت‌ها
این گزارش خاطرنشان می‌کند از ۸۹ کشوری که داده‌های چنددوره داشتند، ۷۶ کشور توانسته‌اند در حداقل یک دوره کاهش چشمگیری در شاخص فقر ثبت کنند. ۳۳ کشور موفق شده‌اند شاخص فقر را ظرف کمتر از ۱۵ سال به نصف برسانند (مطابق با هدف ۱.۲.۲ توسعهٔ پایدار) که چین و ویتنام از سریع‌ترین نمونه‌ها در این عرصه بوده‌اند. در مقابل، برخی کشورها مانند نیجریه، افغانستان، جمهوری آفریقایی مرکزی، گینه، و قرقیزستان در دوره‌های اخیر افزایش تعداد یا درصد فقیران را گزارش کرده‌اند.
برگرفته از قلمرو رفاه